Κόκκινο στην κουλτούρα και τη διατροφή: από το τάμπου μέχρι την κυριαρχία

Ο χρώμας δεν είναι απλώς φυσικό φαινόμενο, αλλά ένα σύνθετο πολιτισμικό κώδικας και το κόκκινο είναι η πιο ισχυρή και αμφιβόλου του εκδοχή. Η αντίληψή του στην κουλτούρα και τη γαστρονομία έχει διαμορφωθεί υπό την επίδραση της φυσιολογίας, της διαθεσιμότητας των χρωστικών και των κοινωνικών τάμπου, δημιουργώντας μια μοναδική παλέτα σημασιών όπου η ζωή συνορεύει με τον θάνατο και η απαγόρευση με τον εορτασμό.

Φυσιολογία και εξέλιξη: γεννημένος σήμας

Το κόκκινο είναι ο χρώμας του αίματος και του φωτιά, δύο βασικών στοιχείων για τη επιβίωση του ανθρώπου. Η εξελικτική ψυχολογία υποθέτει ότι η ευαισθησία μας σε αυτό είναι γεννημένη. Έχει τη μεγαλύτερη μήκος κύματος στο ορατό φάσμα, κάτι που το καθιστά το πιο εμφανές από απόσταση. Είναι ένα χρώμα-σήμα που προσελκύει αμέσως την προσοχή και ενεργοποιεί το αμυγδαλέο σώμα του εγκεφάλου, υπεύθυνο για τις συναισθήσεις, κυρίως για την ευριστώ και την ανησυχία. Ενδιαφέρον γεγονός: έρευνες δείχνουν ότι οι αθλητές που φορούν κόκκινη φόρμα έχουν στατιστικά μη σημαντικό, αλλά παρόν πλεονέκτημα στις διαγωνισμούς, ενώ η εμφάνιση μιας γυναίκας σε κόκκινο φόρεμα αυξάνει την αισθητική της εμφάνισή της στους άνδρες. Αυτό είναι ένα εξελικτικό μηχανισμός όπου το κόκκινο σημαίνει υγεία (αίμα, πυκνότητα στο δέρμα), δύναμη και προετοιμασία για δράση.

Πολιτισμικός κώδικας: από το τάμπου μέχρι την εξουσία

Στην κουλτούρα το κόκκινο πάντα κατείχε αντιφατικές θέσεις, συχνά καθορισμένες από τη σπάνια και την τιμή του χρωστικού.

1. Θρησκευτικότητα και εξουσία. Στα αρχαία Ρώμη το πορφυρά, που εξάγεται από τις καρδινάλες, ήταν ο χρώμας των αυτοκρατόρων και των στρατηγών. Στην Κίνα η κινεζική μυρμήγκι, που συνδέεται με την ενέργεια «τσ΄ι», ήταν ο χρώμας της δυναστείας Τζού και παραμένει σύμβολο ευτυχίας, εορτής (γάμος, Νέο Έτος) και ευημερίας. Εδώ το κόκκινο είναι ο εξωτερικός, δημόσιος χρώμας της δύναμης.

2. Παραπτωσία, κίνδυνος και επανάσταση. Στην δυτική χριστιανική παράδοση το κόκκινο έγινε ο χρώμας του παραπτώματος (φόρεμα της Μαρίας Μαγκδαληνής), του αίματος των μαρτύρων, και στη συνέχεια του διαβόλου και της ινκουζισίας. Αυτή η αίσθηση του κινδύνου έχει ωριμάσει στον σύγχρονο κόσμο: το κόκκινο είναι ο χρώμας των σήματα-σταμάτησης, των απαγορευτικών σημάτων και των προειδοποιήσεων. Παραδοξοποιοτικά, αυτός ο ίδιος χρώμας, ως χρώμα του αίματος που ρέει στην μάχη, έγινε το σήμα των επαναστάσεων — από τη γαλλική επανάσταση του 1789 μέχρι τα σοσιαλιστικά κινήματα του 20ού αιώνα.

3. Τάμπου και περιθωριοποίηση. Σε πολλές κουλτούρες το κόκκινο ήταν ο χρώμας των περιθωριακών ομάδ. Στη μεσαιωνική Ευρώπη οι простίτες και οι εκτελεστές ήταν υποχρεωμένοι να φορούν κόκκινο. Στην αρχαία Ελλάδα η κόκκινη σόλα των παπουτσιών διακρίναγε τις γέτας. Αυτό ήταν ένα τρόπος για να βλέπουν τα «κίνδυνοι» άτομα που παραβιάζουν τις κοινωνικές normes.

Γαστρονομία: παραπλάνηση της αίσθησης και βιοχημία της επιθυμίας

Στην τροφή ο κόκκινος εκτελεί όχι λιγότερο σημαντικές λειτουργίες που βασίζονται σε βαθιά ένστικτα.

1. Σήμα ωριμότητας και θερμιδικής αξίας. Για τους πρόγονούς μας τους συλλέκτες ο κόκκινος (και ο πορτοκαλί, ο κίτρινος) χρώμας των φρούτων, των λαχανικών και κάποιων ρίζων ήταν φυσικός δείκτης της ωριμότητας, της υψηλής συγκέντρωσης σακχάρων, των αντιοξειδωτικών (π.χ. λικοπένιο στα.tomatoes και το αμπερόριζο) και, κατά συνέπεια, της θερμιδικής αξίας. Αυτό είναι ένα θετικό, ελκυστικό σήμα.

2. Ακατέργαστο κρέας και τάμπου. Από την άλλη πλευρά, ο έντονος κόκκινος χρώμας του ακατέργαστου κρέατος ή του αίματος είναι σήμα πιθανής κινδύνου (κίνδυνος από παράσιτα). Οι κουлинаρικές παραδόσεις όλων των λαών ρυθμίζουν αυστηρά τη μετατροπή αυτού του «κινδύνου» κόκκινου σε «ασφαλές» καφέ ή γκρι χρώμα μέσω της θερμικής επεξεργασίας. Οι τελετές μαγειρικής κρέατος είναι επίσης τελετές εξουδετέρωσης της αρχικής του χρώματος.

3. Τεχνητή ενίσχυση. Κατανοώντας την ισχύ αυτού του ψυχολογικού τριγγήρα, η βιομηχανία τροφίμων χρησιμοποιεί ενεργά κόκκινα χρωστικά (καρμίν, αλούρα Ρέδ, φυσικά σφουγγάρια) για να ενισχύσουν την ελκυστικότητα των προϊόντων που από φυσικό τρόπο δεν είναι τόσο έντονα: γιαγουρτοί με φράουλα, αναψυκτικά, σάλτσες. Η κόκκινη συσκευασία επίσης προκαλεί την όρεξη και τις αγορές αφοσίωσης.

4. Πικάντικο και προειδοποίηση. Στον κόσμο των μπαχαρικών ο κόκκινος χρώμας συχνά (αλλά όχι πάντα) συσχετίζεται με την πικάντικη γεύση — πιπέρι καγιέν, πιπέρι. Εδώ το κόκκινο ξανά γίνεται το χρώμα-προειδοποίηση για την πιθανή «κίνδυνο» (πικάντικη γεύση) για τους υποδοχείς, που, παράδοξα, ενισχύει την αίσθηση του αθλήματος και την ελκυστικότητα για τους φίλους των πικάντικων γεύσεων. Ενδιαφέρον γεγονός: ο καψαϊκίν, αλκαλοειδές που προκαλεί την αίσθηση του κάψιμου, δεν έχει χρώμα, αλλά εξελικτικά έχουμε συνδέσει το κόκκινο χρώμα με το πιπέρι.

Σύνθεσης: εορταστικός παράδοξος

Ο πιο έντονος παράδειγμα συνδυασμού πολιτισμικού και γαστρονομικού σημασμού του κόκκινου είναι το εορταστικό τραπέζι. Η κόκκινη γαρίδα, ο λομπστερ, το κρασί, τα φρούτα, τα.tomatoes, ο γλυκός πιπέρι — όλα αυτά τα προϊόντα πολυτέλειας, εορτής, πλούτου. Συνδυάζουν:

• Βιολογική ελκυστικότητα (σήμα για την θρεπτική αξία).

• Πολιτισμικός τίτλος (σπάνια, τιμή).

• Συμβολικό σημασία (η χαρά, η ζωή, το αίμα ως δύναμη).

Άρα, το κόκκινο στην τροφή και την κουλτούρα είναι ο χρώμας των βασικών αντιφάσεων. Είναι ταυτόχρονα ελκυστικό και αποτρεπτικό, συμβολίζει και ζωή και θάνατο, αμαρτία και αγιότητα, τάμπου και εξουσία. Η δύναμή του είναι στην προφανή αμφιβόλου του, που μας κάνει να ανταποκρινόμαστε ανυποψίαστα σε αυτό πιο δυνατά από οποιοδήποτε άλλο χρώμα, είτε είναι σε ένα έργο μεγάλου καλλιτέχνη, στο φόρεμα του μονάρχη ή σε μια πιάτα με σωστό στέικ. Αυτό είναι ένα χρώμα που δεν βλέπουν τα μάτια, αλλά απαντά αμέσως σε όλη την βιολογική και πολιτισμική μας μνήμη.

Permanent link to this publication: