Σπράνγκερ για τον τρίτο ανθρωπισμό: κριτική του «ψυχαγωγικού πνεύματος» και αναζήτηση νέας ανθρωπολογίας

Στο πλαίσιο της νοητικής κρίσης της ευρωπαϊκής κουλτούρας των ετών 1920-1930, παράλληλα με την έννοια του «τρίτου ανθρωπισμού» του Βέρνερ Γιέγκερ, προέκυψε μια πρωτότυπη και σαφής ερμηνεία αυτής της ιδέας, που ανήκει στον γερμανό φιλόσοφο και παιδαγωγό Εντουάρντο Σπράνγκερ (1882–1963). Αν ο Γιέγκερ έβλεπε την σωτηρία στη επιστροφή στον αρχαίο ιdeal της παιδείας ως σχηματοδόχα δύναμη, τότε ο Σπράνγκερ υποβάθμισε τον κλασικό ανθρωπισμό σε ριζική κριτική και πρότεινε την δική του ανθρωπολογικά τεκμηριωμένη έκδοση του «τρίτου ανθρωπισμού», στραμμένη στις προκλήσεις της σύγχρονης εποχής.

Κριτική του «δευτέρου ανθρωπισμού» και διάγνωση κρίσης

Ο Σπράνγκερ, ένας από τους κορυφαίους εκπροσώπους της φιλοσοφίας της ζωής και της Geisteswissenschaftliche Pädagogik (παιδαγωγικής βασισμένης στις επιστήμες του πνεύματος), σε έργο του με τίτλο «Φιλοσοφία της Νεότητας» (1924) και άλλες κείμενα, εξέφρασε ένα σκληρό διάγνωση. Ο ιdeal του «δευτέρου» ή νεοανθρωπιστικού, του αιώνα του XVIII-XIX, κατά την άποψή του, είχε εξελιχθεί σε μια μορφολογική, «ψυχαγωγική» σχέση με την αρχαιότητα. Η κλασική κουλτούρα μετατράπηκε σε συλλογή νεκρών τύπων για μιμήση, σε αισθητικοποιημένο κανόνα, χωρίς ζωική δύναμη. Η διδασκαλία των αρχαίων γλωσσών έγινε αυτοσκοπός, ρητορικό άσκηση, αποσυνδεδεμένη από τις πραγματικές προβλήματα της αναπτυσσόμενης προσωπικότητας. Αυτός ο «ψυχαγωγικός ανθρωπισμός» αποδείχθηκε ανίσχυρος αντιμέτωπος με τον αθεϊσμό, το τεχνοκρατικό μυαλό και τις κοινωνικές ταραχές που ακολούθησαν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο τρίτος ανθρωπισμός ως παιδαγωγική των «πνευματικών μορφών» και του «ενεργού ανθρώπου

Απάντηση του Σπράνγκερ ήταν ο «τρίτος ανθρωπισμός», ο οποίος έπρεπε να ξεπεράσει την απομόνωση μεταξύ της κουλtuurικής κληρονομιάς και της ζωής. Το κέντρο του ήταν η παιδαγωγική ανθρωπολογία, κατευθυνόμενη στην ανάπτυξη των εσωτερικών, φυσικών στον άνθρωπο «πνευματικών μορφών» (seelische Strukturen). Ο Σπράνγκερ αναγνωρίζει έξι βασικούς ιdeal τύπους προσωπικότητας (θεωρητικός, οικονομικός, αισθητικός, κοινωνικός, πολιτικός, θρησκευτικός), κάθε ένας από τους οποίους έχει μοναδικό τρόπο σχέσης με τον κόσμο. Η αποστολή της εκπαίδευσης δεν είναι να επιβάλλει μια μοναδική μοντέλο (άρχεις ή επιστήμονα), αλλά να εντοπίσει και να αναπτύξει την κυρίαρχη πνευματική μορφή σε κάθε νέο άνθρωπο, να του βοηθήσει να αποκτήσει την εσωτερική του τάξη και την αξιακή κατεύθυνση.

Όπως αυτό, ο τρίτος ανθρωπισμός του Σπράνγκερ είναι ανθρωπισμός ανάπτυξης, όχι μοντέλου. Το αρχαίο κληρονομικό (όπως και οποιοδήποτε άλλο) πρέπει να εξυπηρετεί όχι ως παράδειγμα για την αντιγραφή, αλλά ως κατηχιστήριο για το εσωτερικό εμπειρικό, υλικό για διάλογο, που βοηθά την νέα προσωπικότητα να συνειδητοποιήσει και να εκφράσει τις δικές της ζωτικές αξίες. Η κεντρική φιγούρα δεν είναι ο αρμονικός Ελληνας, αλλά ο «ενεργός άνθρωπος», ικανός για πνευματική δημιουργία και υπεύθυνο ιστορικό ενέργεια στην μοναδική του ζωτική κατάσταση.

Εκπαίδευση ως συνάντηση με τον «οβιεμένο πνεύμα

Ο Σπράνγκερ επαναπροσδιορίζει και τον ίδιο τον διαδικασία της εκπαίδευσης. Αυτό δεν είναι η μετάδοση μιας συνολικής γνώσης, αλλά η «συνάντηση» της αναπτυσσόμενης υποκειμενικότητας του μαθητή με τον «οβιεμένο πνεύμα» — τον κόσμο των κουλtuurικών αξιών, εκφρασμένων στη γλώσσα, στο τέχνη, στη θρησκεία, στο δίκαιο. Ο δάσκαλος δεν είναι ο μεταδότης πληροφορίας, αλλά ο «οδηγός» σε αυτόν τον δρόμο συνάντησης, βοηθώντας τον μαθητή να ζήσει και να αποκτήσει τις κουλtuurικές αξίες ως προσωπικά σημαντικές. Ενδιαφέρον γεγονός: ο Σπράνγκερ επηρέασε σημαντικά την μεταρρύθμιση της γερμανικής σχολής στη Βαϊμάρη, όπου έγινε προσπάθεια να ξεπεραστεί το λεξικότητα μέσω της εισαγωγής της så kallade «εργαστηριακής σχολής», που επισημαίνει την ολοκληρωμένη εμπειρία και τη σύνδεση με τη ζωή, που ήταν πρακτική συνέπεια των ιδεών του.

Διαφορά από τον Γιέγκερ και ιστορική τύχη της θεωρίας

Αν ο Γιέγκερ έβλεπε στην αρχαιότητα οντολογική νόημα (ιdeal της παιδείας), που πρέπει να αναγεννηθεί, τότε ο Σπράνγκερ έβλεπε στην αρχαιότητα (και σε κάθε μεγάλη κουλτούρα) έναν από τους ισχυρούς γλωσσών του «οβιεμένου πνεύματος», στον διάλογο με τον οποίο γεννιέται το σύγχρονο αυτοσυνείδηση. Ο Γιέγκερ ήταν φιλόλογος-κλασικός, ο οποίος προσπαθούσε να ανανεώσει την επιστήμη. Ο Σπράνγκερ ήταν φιλόσοφος και παιδαγωγός, ο οποίος προσπαθούσε να ανανεώσει την προσωπικότητα μέσω της παιδαγωγικής.

Η ιστορική τύχη των ιδεών του Σπράνγκερ είναι δραματική. Με την άνοδο της εξουσίας των ναζιστών, η έμφαση του στο ατομικό πνευματικό ανάπτυξη και την ανοιχτότητα στη παγκόσμια κουλτούρα συγκρούστηκε με την κατασταλτική идеολογία του φασιστικού συλλογισμού. Αν και προσπάθησε να βρει modus vivendi με τον καθεστώτα, η ανθρωπιστική του παιδαγωγική περιελήφθη. Μετά τον πόλεμο, οι ιδέες του επηρέασαν την αποκατάσταση του γερμανικού συστήματος εκπαίδευσης με ανθρωπιστικές αρχές.

Συμπέρασμα: η σημασία των ιδεών του Σπράνγκερ

Ο τρίτος ανθρωπισμός του Εντουάρντο Σπράνγκερ σήμερα μπορεί να διαβαστεί ως προγνωστική των κύριων παιδαγωγικών τάσεων: η μετακίνηση του βάρους από την απόκτηση του κανόνα στην ανάπτυξη της προσωπικότητας, η αξία της ατομικής εκπαιδευτικής διαδρομής, η κατανόηση της εκπαίδευσης ως διαλόγου κουλтур και αξιακής αυτοπροσδιορισμού. Η αντίθεσή του στο «ψυχαγωγικό», το μορφολογικό πρότυπο προς την κουλτούρα ακούγεται εξαιρετικά σύγχρονα στην εποχή που το γνώση συχνά μετατρέπεται σε πληροφορία για δοκιμασία, και το κληρονομικό κεφάλαιο σε αντικείμενο τουριστικής κατανάλωσης. Ο Σπράνγκερ θυμίζει ότι ο αυθεντικός ανθρωπισμός γεννιέται όχι από την επανάληψη του παρελθόντος, αλλά από την ανδρείκευση συνάντηση του ζωντανού, αναπτυσσόμενου ανθρώπινου πνεύματος με τις προκλήσεις της εποχής του, για την οποία η κλασική είναι όχι ο τελικός σταθμός, αλλά ένας από τους πιο βαθιούς συνομιλητές.

Permanent link to this publication: