Werner Jaeger και η ιδέα της Τρίτης Αναγέννησης

Werner Jaeger (1888–1961) – εξαιρετικός γερμανοαμερικανός φιλόλογος κλασικός, οι ιδέες του οποίου διαμόρφωσαν την σύγχρονη κατανόηση της αρχαιότητας και της ρόλου της στην δυτική цивίλωση. Η κεντρική του θεωρία – η ιδέα του «τρίτου ανθρωπισμού» ή της «τρίτης Αναγέννησης» – δεν ήταν απλώς ακαδημαϊκή θεωρία, αλλά απάντηση σε βαθύ πολιτισμικό κρίση της Ευρώπης του 20ού αιώνα.

Κείμενο και πρόκληση της εποχής

Ο Jaeger ξεκίνησε την καριέρα του στη Γερμανία, γίνοντας καθηγητής στο Βασέλ στην ηλικία των 25 ετών. Είδε την καταστροφή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, τον παρακμή των ανθρωπιστικών επιστημών και την αυξανόμενη εξουσία των тотαλιταριστικών ιδεολογιών που πρότειναν ψευδείς, μιλιταριστικές «ιδεάλυθες». Στην προγραμματική του τριτομική εργασία «Παιδεία. Η διαμόρφωση του αρχαίου Έλληνα» (1934–1947) ο Jaeger εξήγησε την απάντησή του. Για τον Jaeger η «παιδεία» δεν είναι απλώς εκπαίδευση, αλλά ένας διαδικασία διαμόρφωσης μιας ολοκληρωμένης ανθρώπινης προσωπικότητας, ενός πολιτισμικού ιδεάλυθους βασισμένου στην εσωτερική και σωματική ομοιόμορφη. Η αρχαία Ελλάδα, κατά την άποψή του, δημιούργησε την μοναδική στην ιστορία ολοκληρωμένη μοντέλο τέτοιου εκπαιδευτικού.

Τρεις κύματα Αναγέννησης: ιστορική διαγράμμιση

Σύμφωνα με τον Jaeger, η δυτική цивίλωση έχει ζήσει τρία μεγάλα επανεμφανίσεις στο αρχαίο κληρονομικό της:

Η πρώτη Αναγέννηση (Ρενέσαンス XIV–XVI αιώνες) – ήταν καλλιτεχνικά-αισθητική. Ανοίχτηκε η αρχαιότητα ως πηγή της ομορφιάς, της έμπνευσης στην τέχνη, τη λογοτεχνία και την αρχιτεκτονική. Οι συμβόλες του – οι στήλες του Μιケλάντζελο, η ποίηση του Πέτραρκου, οι ιδεάλυθες της ομοιομορφίας.

Η δεύτερη Αναγέννηση (νεοανθρωπισμός XVIII–XIX αιώνες) – ήταν επιστημονική-φιλολογική. Ο κινητήρας του ήταν η γερμανική κλασική φιλολογία (Winkelmann, Wolf, von Humboldt), που μεταμόρφωσε την μελέτη της αρχαιότητας σε μια στενή επιστήμη. Ωστόσο, όπως υποστήριξε ο Jaeger, συχνά κατατάσσονταν την αρχαιότητα σε μια συλλογή κειμένων και αντικειμένων, χάνοντας την σύνδεση με τον ηθικό της πάθος.

Η τρίτη Αναγέννηση (20ός αιώνας και μετά) – πρέπει να γίνει ηθικο-παιδαγωγική. Αυτό είναι ο κύριος θέσμος του Jaeger. Καλεί να μην μελετάμε απλώς τους Έλληνες συγγραφείς, αλλά να ξαναανοίξουμε σε αυτούς μια ζωντανή συστήματα πνευματικών και ηθικών αξιών, ικανή να γίνει αντιμετώπιση από το βαρβαρικότητα της σύγχρονης εποχής. Το στόχος είναι όχι η αρχαιολογική ανασκαφή, αλλά η δημιουργική απορρόφηση του «ελληνικού πνεύματος»: των ιδεάλυθων της λογικής, της δικαιοσύνης, της καλωκαγάτιας (συμμετρίας του κακού και της ομορφιάς), της ευθύνης του πολίτη.

Περιεχόμενο και σημασία του «τρίτου ανθρωπισμού

Ο Jaeger είδε στη γερμανική κλασική (από τον Όμηρο και τον Σοφοκλή μέχρι τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη) μια καθολική σχολή ανθρωπότητας. Ενδιαφέρον γεγονός: στην διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ήδη σε εξορία στις ΗΠΑ, δημοσιεύει τον δεύτερο όγκο της «Παιδείας», αφιερωμένο στον Σωκράτη και τον Πλάτωνα. Για τον Jaeger, η μάχη του Σωκράτη με τους σοφιστές, η υπεράσπιση των αμετάβλητων ηθικών κανόνων, ήταν ένας άμεσος μαθήματος για την εποχή όπου η αλήθεια έγινε σχετική.

Ο Jaeger υποστήριξε ότι η ελληνική κουλτούρα δεν είναι ένα σύνολο νεκρών δόγμων, αλλά ένας δυναμικός διαδικασία διαμόρφωσης της προσωπικότητας μέσω της ποίησης, της φιλοσοφίας, της ρητορικής και της πολιτικής. Οι ιδέες του έκαναν βάση για την μεταρρύθμιση της κλασικής εκπαίδευσης στις ΗΠΑ, όπου η έμφαση μετακινήθηκε από την γραμματική ανάλυση των κειμένων στην πολιτισμική και φιλοσοφική τους περιεχόμενο. Κλειδί παράδειγμα ήταν η διδασκαλία των «Μεγάλων Βιβλίων» (Great Books), όπου οι διαλόγοι του Πλάτωνα διαβάζονται ως επίκαιρα έργα για τη δικαιοσύνη και την οργάνωση του κράτους.

Επίδομα και κριτική

Ο Jaeger, φυσικά, ιδανοποίησε τη Γrece, δημιουργώντας μια ολοκληρωμένη, εν μέρει ουτοπική εικόνα, αγνοώντας τις αντιφάσεις και τις «μαύρες» πτυχές της. Η θεωρία του κρίθηκε για την «νορματιστική» και την υπερβολική πίστη στην εκπαιδευτική δύναμη της κλασικής. Ωστόσο, η δύναμη του έργου του είναι η θέση του παγκόσμιου ερωτήματος: μπορεί το κληρονομικό του παρελθόν να γίνει βάση για την πνευματική ανανέωση σε συνθήκες πολιτισμικής ρωγμής;

Συμπέρασμα

Ο Werner Jaeger πρότεινε όχι ιστορική θεωρία, αλλά έναν ανθρωπιστικό маниφέστο. Σε μια εποχή όπου το ανθρώπινο είδος αντιμετωπίζει ξανά τις προκλήσεις του totalitarism, της τεχνολογικής δегουμανισμού και του αξιακού σχετικισμού, η ιδέα του «τρίτου Αναγέννησης» αποκτά νέα σημασία. Εμποδίζει να θυμάμαστε ότι η στροφή στην κλασική είναι όχι ένα бегство στο παρελθόν, αλλά η αναζήτηση ενός αξιόπιστου ηθικού θεμελίωμα για το μέλλον. Ο τρίτος ανθρωπισμός του Jaeger είναι ένα κάλεσμα να βλέπουμε την αρχαιότητα όχι ως μουσειολογικό εκθέμα, αλλά ως ζωντανή σχολή παιδείας, ικανή να διαμορφώσει έναν άνθρωπο αξιοπρεπή για την περίπλοκη εποχή του.

Permanent link to this publication: