Φαινόμενο της светской θρησκείας στην σύγχρονη κοινωνία: σακραлизμός χωρίς θεό

Το φαινόμενο της светской (πολιτικής) θρησκείας είναι ένα σύστημα συλλογικών πίστης, ριτουαλίων και συμβόλων που εκτελεί στην κοινωνία λειτουργίες που είναι παρόμοιες με αυτές της παραδοσιακής θρησκείας, αλλά δεν απευθύνεται σε υπερφυσικό, υπερφυσικό ή προσωπικό θεό. Το αντικείμενο λατρείας του γίνεται οι светικές, «γήινες» οντότητες: η χώρα, το κράτος, η επιστήμη, ο πρόοδος, τα δικαιώματα του ανθρώπου, η συνταγματική, ο αγοραστικός τομέας ή حتى μια συγκεκριμένη προσωπικότητα. Αυτό δεν είναι υπολείμενη θρησκεία, αλλά μια πλήρης λειτουργική εναλλακτική λύση που προκύπτει στον διαδικασία της σκευαλικοποίησης για να ικανοποιήσει τις βασικές ανθρωπολογικές ανάγκες για νόημα, συνοχή και σακράλεια.

Θεωρητικά θεμέλια και κύριες χαρακτηριστικές

Το όνομα αυτό εισήχθη από τον Ζαν-ζακ Ρουσσώ στο "Κοινωνικό Συμφωνήμα" (1762) ως "πολιτική θρησκεία", απαραίτητος για το κράτος σύνολος δόγματων (υπάρχουν ο θεός, η μετά θάνατον ζωή, η αγιότητα του κοινωνικού συμφωνήματος). Στην κοινωνιολογία το αναπτύχθηκε από τον Εμίλ Ντυρκεύμ (η θρησκεία ως απόκρυψη και ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής) και τον Ρόμπερτ Μπελά (анализ της αμερικανικής πολιτικής θρησκείας).

Κύριες χαρακτηριστικές της светικής θρησκείας:

Σακρικές οντότητες και κείμενα: Η Σύνταξη, η Δήλωση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, ο εθνικός φлагός, το τάφο του Αγνώστου Στρατιώτη, ο επιστημονικός τρόπος (ως αμετάβλητος κανόνας). Είναι αδιάφορα και περιβάλλονται από ριτουαλικό σεβασμό.

Ριτουαλικά και τελετουργικά: Η εκλογή του προέδρου, οι στρατιωτικές παρελάσεις, η λεπτή στιγμή, η κατάθεση λουλουδιών, οι τελετές απονομής βραβείων (Νόμπελ, Όσκαρ), τα светικά "rites de passage" (απολυτηριά, προστασία διδακτορικής διατριβής).

Σακρικές ημερομηνίες (ημερολόγιο): Η Ημέρα της Ανεξαρτησίας, Ημέρα της Νίκης, Ημέρα Μνήμης. Στοιχίζουν το χρόνο, επαναπαράγοντας τα κύρια γεγονότα-μύθους της ίδρυσης της κοινότητας.

Πρεσβύτεροι και προφήτες: Οι πολιτικοί ηγέτες, οι επιστήμονες-δημιουργοί (π.χ. Καρλ Σάγκαν ή Στιβεν Χοκινγκ ως προφήτες της επιστημονικής οπτικής), οι δικαστές των ανώτατων δικαστηρίων (ιεροκήρυκες του ιερού κειμένου-συνταγματος), οι αστέρες του αθλητισμού και του κινηματογράφου (ιεροί της светικής αγιολογίας).

Δόγματα και αίρεσεις: Η αδιαφιλοξενία των δημοκρατικών αρχών, η πίστη στον πρόοδο, τα δικαιώματα του ανθρώπου ως αδιαφιλοξενής. Η κριτική αυτών των θεμελιωμάτων μπορεί να κατηγορηθεί ως "αίρεση" (αντιπατριωτισμός, απόρριψη της επιστήμης, παραβίαση της πολιτιστικής πολιτικής).

Κύριες μορφές και παραδείγματα

1. Πολιτική (πολιτική) θρησκεία

Η πιο μελετημένη μορφή, όπου το αντικείμενο της σακραлизации είναι η χώρα και το κράτος.

Ηνωμένες Πολιτείες: Κλασικός παράδειγμα από τον Μπελά. Εδώ υπάρχουν: ιερά κείμενα (Δήλωση Ανεξαρτησίας, Σύνταξη), προφήτες-ιδρυτές (οι πατέρες-ιδρυτές, ο Αβραάμ Λίνκολν, ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ), ριτουαλικά (συγγνώμη στη σημαία, Ημέρα Ευχαριστιών ως εορτή ίδρυσης), ιερά μέρη (η κορυφή Ράσελμορ, ο Εθνικός Μόλς στο Ουάσινγκτον). Η Αμερικανική ονειροπολία αναδεικνύεται ως εσχατολογικός στόχος - η κατασκευή του "πόλης στο λόφο".

Γαλλία: Ο πολιτισμός της Δημοκρατίας, της светικής ηθικής (laïcité), το σύνθημα "Ελευθερία, ισότητα, αδελφότητα" ως αδιαμφισβήτητη τριάδα. Ο Πάνθεον στο Παρίσι - τάφος για τους "ιερούς" της χώρας (Βολταίρος, Ρουσσώ, Ζόλα, Κύριος).

Η Σοβιετική Ένωση και οι κληρονόμοι της: Η κομμουνιστική ιδεολογία κατασκευάστηκε ως πλήρης светική θρησκεία με τα δόγματά της (μαρξισμός-λενινισμός), τα ιερά κείμενα (οι έργα των κλασικών), τον προφήτη (Λένιν - αθάνατο σώμα στο μαυσωλείο), τα ριτουαλικά (η πορεία, τα κόμμα, η πионερίδα), τους ιερούς (οι ήρωες της επανάστασης και της εργασίας), τον άδου (ΓΚουλανγκ) και τον παράδεισο (το κομμουνιστικό μέλλον). Στη σύγχρονη Ρωσία τα στοιχεία αυτής της θρησκείας μετατράπηκαν στον πολιτισμό της νίκης στη Μεγάλη Πατριωτική Πόλεμο ως απολύτως σακραлизωμένο γεγονός που ενώνει την χώρα.

2. Θρησκεία των δικαιωμάτων του ανθρώπου και του либерικού ανθρωπισμού

Συμμορφώθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το ιερό κείμενό της είναι η Διεθνής Δήλωση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, τα δόγματα - η αδιαφιλοξενία και η αδιαφιλοξενία των δικαιωμάτων, η αίρεση - ο σχετικισμός ή η απόρριψη των δικαιωμάτων, τα ριτουαλικά - τα δικαστήρια δικαιωμάτων του ανθρώπου, οι διαδηλώσεις, τα ιερά μέρη - η штάβκα της ΟΗΕ, ο Δικαστήριο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Προτείνει την εσχατολογία της - την επίτευξη ενός δίκαιου παγκόσμιου τάξης.

3. Θρησκεία της επιστήμης (サイентισμός)

Η πίστη όχι στην επιστήμη, αλλά στην επιστήμη ως τον μόνο δρόμο για την αλήθεια και την σωτηρία της ανθρωπότητας. Τα δόγματα - ο ρεαλισμός, ο εμπειρισμός, τα ιερά κείμενα - τα έργα του Αϊνστάιν, του Δαρβίνου, οι προφήτες και οι ιεροί - οι μεγάλοι επιστήμονες, τα ριτουαλικά - οι συνferences, οι προστασεις διδακτορικών διατριβών, οι δημοσιεύσεις σε αξιολογημένα περιοδικά, η αίρεση - η λάθος επιστήμη, ο δημιουργισμός. Οι οπαδοί της πιστεύουν ότι η επιστήμη θα λύσει όλες τις προβλήματα (νοσήματα, πείνα, θάνατος), που είναι μορφή επιστημονικής εσχατολογίας. Οι κριτικοί (όπως ο Φάιεραμπεντ) σημείωναν τον δογματισμό αυτού του προσέγγισης.

4. Θρησκεία της κατανάλωσης και των brand

Ο καπιταλισμός δημιούργησε την δική του quasi-θεϊκή σύστημα. Οι ναοί - τα εμπορικά κέντρα και τα φιλικά καταστήματα, τα ριτουαλικά - το ψώνια, το Black Friday, τα ιερά αντικείμενα - τα προϊόντα υψηλής ποιότητας (iPhone, αυτοκίνητο πολυτελείας), η μυθολογία - οι διαφημιστικοί narativi για την μεταμόρφωση μέσω της αγοράς, οι ιερείς - οι διαχειριστές brand, οι influencers. Ο καταναλωτής αναδεικνύεται ως πιστός, που εκτελεί τον άκτο της πίστης στο brand.

5. Θρησκεία του wellness και self-care
Ο σύγχρονος πολιτισμός της υγείας, της συνείδησης και της αυτοβελτίωσης. Τα δόγματα - η ευθύνη για το σώμα και το ψυχικό της κατάσταση, τα ριτουαλικά - η μετάνοια, οι detox, οι γυμναστικές προπονήσεις, τα ιερά κείμενα - τα βιβλία των γουρού της ψυχολογίας και της νουτρολογίας, ο αμαρτία - η λάθος, η κακή διατροφή, οι αρνητικές σκέψεις, η σωτηρία - η επίτευξη του ιδανικού "εγώ". Αυτή είναι μια εξαιρετικά ατομικιστική θρησκεία, όπου η σωτηρία αναζητείται όχι στον κοινωνισμό, αλλά στον εαυτό.

Λειτουργίες και κριτικός ανάλυση

Οι λειτουργίες της светской θρησκείας είναι παρόμοιες με αυτές της παραδοσιακής:

Ενσωματωτική: Σπείρει την κοινωνία γύρω από κοινές αξίες.

Λεγιτιμοποιητική: Διευκολύνει την εξουσία και τον κοινωνικό τάξη.

Σημασιολογική: Δίνει απαντήσεις στις ύπαρξης ερωτήσεις (σήμα του ζωής, της θανάτου, του πόνου) εντός της светской παράδειγμα.

Ρυθμιστική: Δημιουργεί κανόνες συμπεριφοράς μέσω της светικής ηθικής.

Κριτική:

Ο κίνδυνος δογματισμού και της ανταπόκρισης: Οι светские θρησκείες μπορεί να γίνουν τόσο τυραννικές, όσο και οι θρησκευτικές (ένα παράδειγμα - ο σταλινισμός ή ο μακκαρισμός στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου οι "αίρετοι" κατασπαζόταν με ανελέητο τρόπο).

Η αντικατάσταση των όρων: Η αύξηση των σχετικών αξιών (π.χ. της αγοραστικής απόδοσης) μπορεί να οδηγήσει στην κοινωνική αδικία.

"Η φuga aus der Freiheit" (Ερικ Φρόιμ): Ο άνθρωπος, που έχασε τις παραδοσιακές θρησκευτικές υποστήριξης, με χαρά αποδέχεται τις νέες, που προσφέρονται από το κράτος ή τον αγοραστικό τομέα, αρκεί να αποφύγει την ύπαρξη ανησυχία.

Η ενσυναίσθηση της ουδέτερότητας: Οι светские θρησκείες συχνά καλύπτονται από "ουδέτερες" ή "φυσικές" συστήματα, κρύβοντας την идеολογική και ιστορικά καθορισμένη φύση τους.

Συμπέρασμα: η αναγκαιότητα του σακράλιου

Το φαινόμενο της светской θρησκείας αποδεικνύει ότι η θρησκευτική λειτουργία δεν είναι ατávισμα, αλλά μια βασική ανθρωπολογική σταθερά. Ο άνθρωπος, κατά τον Μιρτσέα Ελιάδη, είναι homo religiosus, ένα όν που χρειάζεται το σακράλιο για να οργανώσει τον χάος της εμπειρίας. Στην ημερομηνία της σκευαλικοποίησης το σακράλιο δεν εξαφανίζεται, αλλά μετακινείται, αποκτώντας νέες, "γήινες" μορφές.

Άρα, η σύγχρονη κοινωνία δεν είναι πραγματικά μετα-θεϊκή. Είναι μετα-θεϊκή, αλλά συνεχίζει να παράγει και να επαναπαράγει quasi-θεϊκά συστήματα για την εξασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και της ατομικής ταυτότητας. Η κατανόηση αυτού επιτρέπει μια πιο σοβαρή αξιολόγηση των πολιτικών ιδεολογιών, της κουλτούρας κατανάλωσης και των κοινωνικών κινήσεων, βλέποντας τα σε αυτές τις κατασκευές, όχι μόνο τις ρεαλιστικές κατασκευές, αλλά και ισχυρές συστήματα πίστης, που προσπαθούν να εξηγήσουν το σύνολο του κόσμου και τη θέση του ανθρώπου σε αυτόν. Το μέλλον, πιθανότατα, θα συνδεθεί όχι με την εξαφάνιση αυτών των μορφών, αλλά με τη μελλοντική τους гибίδα και τη σύγκρουση.

Permanent link to this publication: