Πιερ Μπορντιέ για τη μελέτη της θρησκείας: το πεδίο, ο γάμους και ο συμβολικός κεφάλαιο Εισαγωγή: Η社会学 ως κοινωνική τοπογραφία Ο προσέγγιση του Πιερ Μπορντιέ (1930-2002) στην μελέτη της θρησκείας δεν είναι μια ξεχωριστή «σοσιαλογία της θρησκείας» στον κλασικό της έννοια. Είναι η εφαρμογή του καθολικού του ανάλυτικου εργαλείου - της θεωρίας των πρακτικών και των προτάσεων πεδίου, γάμους και κεφαλαίων - στον θρησκευτικό φαινόμενο. Για τον Μπορντιέ, η θρησκεία δεν είναι απλώς ένα σύστημα πίστης ή απάντηση σε ύπαρξιακά ερωτήματα, αλλά ένα συγκεκριμένο κοινωνικό χώρο («πεδίο»), όπου αναπτύσσεται ο αγώνας για τη μονοπώλεια στην παραγωγή και τη διανομή των θρησκευτικών αγαθών (σωτηρία, νόημα, νομιμοποίηση). Η ανάλυσή του αφαιρεί το σύννεφο της αγιότητας από τη θρησκεία, αποκαλύπτοντας την ως σφαίρα ανταγωνιστικής μάχης για τη συμβολική εξουσία. Κύριες έννοιες: πεδίο, γάμους, κεφάλαιο Για να κατανοήσουμε τη θρησκεία με τον μπωρντιέσιο τρόπο, πρέπει να κατανοήσουμε τη γενική του θεωρία. Το θρησκευτικό πεδίο είναι ένα σχετικά αυτονομικό χώρο κοινωνικών σχέσεων, όπου διαφορετικοί πράκτορες (ιερείς, προφήτες, εκκλησιαστικοί ηγέτες, πιστοί ενεργοί, σέκτες) κατέχουν διαφορετικές θέσεις και ανταγωνίζονται μεταξύ τους. Ο αγώνας είναι για τη μονοπώλεια στην νόμιμη άσκηση εξουσίας πάνω στο ιερό, δηλαδή το δικαίωμα να καθορίζει τι είναι η «σωστή» πίστη, ο ριτουαλισμός, η ηθική. Το πεδίο είναι δομημένο γύρω από την αντιδικία επίσημοι ειδικοί της σωτηρίας (εκκλησιαστική ιεραρχία) vs. λαϊκοί, και μέσα στην ίδια την εκκλησία - μεταξύ της ορθοδοξίας και της αίρεσης, των συντηρητικών και των μεταρρυθμιστών. Ο θρησκευτικός γάμους είναι ένα σύστημα διαθέσεων (σταθερές σchemas αίσθησης, σκέψης και δράσης), που ενσωματώνεται (ενσωματώνεται στο σώμα και την ψυχή) από τον ατόμο μέσω της μακροχρόνιας συμμετοχής του στη θρησκευτική πρακτική. Δεν είναι συνειδητή γνώση των δογμάτων, αλλά το «θρησκευτικό αίσθημα», το «πρακτικό αίσθημα» του πιστού: πώς να συμπεριφέρεται στο ναό, πώς να προσεύχεται, πώς να διακρίνει «τους δικούς του» και «τους άλλους», τι να θεωρεί ως αμαρτία. Ο γάμους παράγει πρακτικές που, με τη σειρά τους, αναπαράγουν το πεδίο. Η θρησκευτικότητα του εργάτη-καθολικού και του νομικού-καθολικού θα διαφέρει λόγω διαφορετικού κλασικού και θρησκευτικού γάμους. Ο συμβολικός και ο θρησκευτικός κεφάλαιο. Στο θρησκευτικό πεδίο, η κύρια μονάδα είναι ο συμβολικός κεφάλαιο - πρέσβυς, αξιοπιστία, αναγνώριση της αγιότητας. Η συγκεκριμένη μορφή του είναι ο θρησκευτικός κεφάλαιο - ικανότητα στις σακρικές ερωτήσεις, αναγνωρισμένη από τους άλλους. Οι πηγές του μπορούν να είναι: γνώση της θεολογίας (κουλtuurikos κεφάλαιο), ανήκεια σε θρησκευτική δυναστεία ή μοναστικό ορδέν (σοινωνιακό κεφάλαιο), χαρισματικότητα (συμβολικός κεφάλαιο στο καθαρό του μορφή). Η εκκλησιαστική ιεραρχία προσπαθεί να μονοπωλήσει το δικαίωμα στην συσσώρευση και τη διανομή αυτού του κεφαλαίου (π.χ. μέσω των μυστηρίων, της χειροτονίας). Κριτική των κλασικών προσεγγίσεων: κατά του υποκειμενισμού και του ουσιωτισμού Ο Μπορντιέ κρίνει σκληρά δύο ακραίες θέσεις στη σοσιαλογία της θρησκείας: Ο υποκειμενισμός της φαινομενολογίας (π.χ. Σούτς), που συνοψίζει τη θρησκεία στο υποκειμενικό εμπειρικό του πιστού, αγνοώντας τις κοινωνικές συνθήκες δυνατότητας αυτού του εμπειρικού. Ο ουσιωτισμός του δομισμού (π.χ. ο αρχικός Δύρκχαιμ), που περιγράφει τη θρησκεία ως υπερηндивидуική δομή, αλλά δεν εξηγεί πώς αυτή η δομή υλοποιείται στις καθημερινές πρακτικές συγκεκριμένων πράκτορων. Ο τρόπος του Μπορντιέ ονομάζεται γενετικός δομισμός: μελετά τη διαλεκτική μεταξύ των αντικειμενικών δομών του πεδίου (π.χ. της ιεραρχίας της εκκλησίας) και των ενσωματωμένων δομών του γάμους (των διαθέσεων των πιστών), που相互οποδούν ο ένας τον άλλον. Η θρησκεία ως συμβολική εξουσία και νομιμοποίηση κοινωνικού τάξης Αυτό είναι πιθανώς ο πιο γνωστός όρος της ανάλυσής του Μπορντιέ. Η θρησκεία εκτελεί τη λειτουργία του συμβολικού βίας - ενός μαλακού, μη συνειδητού принуждения που γίνεται να αισθάνεται ως φυσικός τάξη. Η αγιοποίηση των ιεραρχιών: Οι θρησκευτικές κατηγορίες (αμαρτωλός/άγιος, καθαρός/μπορώς) χρησιμοποιούνται συχνά για τη σancιοποίηση και την καλύπτηση κοινωνικών κατηγοριών (πλούσιος/πτωχός, κύριος/δούλος). Ο θεϊκός τάξη νομιμοποιεί τον γήινο τάξη, τον καθιστώντας αδιαμφισβήτητο. Για παράδειγμα, η μεσαιωνική θεωρία των «δύο μαχαιριών» (θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας) αγιοποιούσε την φεουδαλική ιεραρχία. Η θεοδοσία της τύχης και της αποτυχίας: Η θρησκεία προσφέρει ερμηνείες για την κοινωνική επιτυχία και την αποτυχία (βlessing, δοκιμασία, καρμα), που καλύπτουν τον αυθαιρετισμό της κοινωνικής κατανομής αγαθών, μεταφέροντας το κοινωνικό στο μεταφυσικό. Αυτό βοηθά τις κυρίαρχες ομάδες να διατηρούν το statu quo, ενώ οι υποταγμένες να υποκύπτουν στη μοίρα. Η παραγωγή των «τελευταίων» σημείων: Ελέγχοντας την παραγωγή των «τελευταίων» σημείων (ζωή, θάνατος, βασανιστήριο), το θρησκευτικό πεδίο ασκεί τεράστιο αντίκτυπο σε όλο το κοινωνικό, καθορίζοντας τις όρια της σκέψης ακόμη και για τους μη πιστούς. Ενδιαφέρουσα πραγματικότητα: Στην πρώτη του εργασία «Γενέση και δομή του θρησκευτικού πεδίου» (1971), ο Μπορντιέ ανάλυσε τον διαδικασία της εκκένωσης όχι ως εξαφάνιση της θρησκείας, αλλά ως μετατροπή του θρησκευτικού πεδίου. Εμφανίζει πώς με τη μείωση της μονοπολίας της μοναδικής εκκλησίας (π.χ. της Καθολικής στη Γαλλία) προκύπτει η ανταγωνιστική σύγκρουση μεταξύ διαφορετικών παραγωγών θρησκευτικών «υπηρεσιών» και πώς οι θρησκευτικές πρακτικές αρχίζουν να εξυπηρετούν όχι τη σωτηρία της ψυχής, αλλά τη κοινωνική διάφορα (ορισμένα λιτουργικά στυλ γίνονται σημάδια ανήκεια στη βουρζουάζα ή την νομική). Η σύγχρονη θρησκεία: ο αγορά της σωτηρίας και οι στρατηγικές επιλογής Η μπωρντιέσια οπτική είναι εξαιρετικά χρήσιμη για την ανάλυση της σύγχρονης θρησκείας, ειδικά στα πολυφυλετικά κοινωνίες. Το πεδίο ως αγορά: Το θρησκευτικό πεδίο γίνεται όμοιο με την αγορά, όπου διαφορετικές «επιχειρήσεις σωτηρίας» (εκκλησίες, σέκτες, πνευματικοί διδάσκαλοι) ανταγωνίζονται για «καταναλωτές» - πιστούς. Προσφέρουν διαφορετικά «προϊόντα»: συναισθηματικά εμπειρίες, ρεαλιστικές διδασκαλίες, εθνοτική ταυτότητα, ψυχοθεραπευτική βοήθεια. Ο γάμους και η θρησκευτική επιλογή: Η επιλογή θρησκείας ή πνευματικής πρακτικής σήμερα είναι σπάνια τυχαία. Είναι δομημένα από τον γάμους του ατόμου, που έχει σχηματιστεί από τη κλασική του θέση, το επίπεδο εκπαίδευσής του και τη κοινωνική του διαδρομή. Ο Μπορντιέ προέβλεψε τις ιδέες του «θρησκευτικού αγοράς» (Στάρκ, Φίνκε), αλλά προσέθεσε μια βαθιά κατανόηση της κοινωνικής детερμίνησης του «ζητήματος». Για παράδειγμα, ο λεπτομερής, νομικιστικός βουδισμός μπορεί να προσελκύσει τους εκπροσώπους της κουλtuurikos βουρζουάζα, ενώ ο συναισθηματικός ευαγγελισμός μπορεί να προσελκύσει άλλες ομάδες πληθυσμού. Η ατομικοποίηση ως ψευδαίσθηση: Ε حتى ο σύγχρονος «θρησκευτικός βιφτέξ» (patchwork religiosity), η συλλογή της ατομικής πίστης από διαφορετικές παραδόσεις, δεν είναι ελεύθερη δημιουργία. Είναι καθορισμένη από τη δομή της προσφοράς στην θρησκευτική αγορά και τον γάμους του ατόμου, ο οποίος επιλέγει και με τον δικό του τρόπο παίρνει αυτό το προσφορά. Επίδομα και κριτική Ο προσέγγιση του Μπορντιέ στη θρησκεία υπέστη κριτική για: Ο μείωση: Η μείωση της θρησκείας στην μάχη για την εξουσία και τους κοινωνικούς συμφέροντες, η αγνόηση της εσωτερικής, πνευματικής της διάσταση. Ο λειτουργισμός: Ο υπερβολικός έμφαση στη αναπαραγωγή του κοινωνικού τάξης, που αφήνει λίγο χώρο για την κατανόηση των θρησκευτικών αλλαγών και της πραγματικής δυναμικής της πίστης. Η δυσκολία οπτικοποίησης: Οι έννοιες όπως ο γάμους είναι δύσκολο να μετρηθούν στις εμπειρικές έρευνες. Παρ' όλα αυτά, ο συμβολή του είναι τεράστια. Ο Μπορντιέ έδωσε στη σοσιαλογία της θρησκείας ένα ισχυρό εργαλείο για την απομυθοποίηση του σακρικού, δείχνοντας ότι και οι πιο υψηλές πίστης και πρακτικές είναι ενσωματωμένες στην αλυσίδα των κοινωνικών σχέσεων, της ανταγωνιστικής και της αναπαραγωγής της ανισότητας. Η ανάλυσή του βοηθά να κατανοήσουμε γιατί συγκεκριμένες θρησκευτικές μορφές επικρατούν σε συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες, πώς οι θρησκευτικοί ιδρύματα διατηρούν την εξουσία και πώς حتى στην εποχή της ατομικοποίησης η πνευματική μας επιλογή είναι προκαθορισμένη από τις κοινωνικές μας συντεταγμένες. Συμπέρασμα: Για τον Πιερ Μπορντιέ, η θρησκεία είναι μια από τις κύριες σκηνές της κοινωνικής μάχης για τη συμβολική εξουσία. Η ανάλυσή του μετακινεί το φokus από τις πίστης στις πρακτικές, από τα ιδρύματα στο πεδίο, από το συνείδημα των πιστών στο γάμους τους. Αυτό επιτρέπει να δούμε πίσω από το πρόσωπο του ιερού - τις κοινωνικές στρατηγικές, πίσω από την ενότητα της διδασκαλίας - τον ανταγωνισμό, πίσω από την ατομική επιλογή πίστης - την βαθιά κοινωνική детερμίνηση. Αυτός ο τρόπος δεν αρνείται τη ύπαρξη του θρησκευτικού εμπειρικού, αλλά επιμένει ότι οι συνθήκες δυνατότητάς του, οι μορφές του εκφράσεώς του και οι κοινωνικές του λειτουργίες είναι πάντα ριζωμένες στις συγκεκριμένες δομές εξουσίας και ανισότητας. Τελικά, η μπωρντιέσια σοσιαλογία της θρησκείας είναι ένας συνετός, αδιαφιλοξενούντος, αλλά απαραίτητος εργαλείο για την κατανόηση του πώς το ιερό υπηρετεί το γήινο, και το γήινο αποκτά νομιμοποίηση στο ιερό.
© elibrary.gr

Permanent link to this publication:

https://elibrary.gr/m/articles/view/Πιερ-Μπορντιέ-για-την-έρευνα-της-θρησκείας-και-της-θρησκευτικότητας