Ελπίδα. Τι είναι αυτό; αίσθηση; συναισθήμα; παρηγορητική παράνοια; ή κάτι περισσότερο; Η ελπίδα στη φιλοσοφία και τη θρησκεία δεν παρουσιάζεται ως αδυναμία, αλλά ως οντολογική δύναμη. Δύναμη που δομίζει το χρόνο, δίνει νόημα στο страдαν και επιτρέπει στον άνθρωπο να προχωράει όταν ο νους λέει "σтоп". Μπορεί να θεωρηθεί η ελπίδα ως αντικειμενική πραγματικότητα; Ναι, αν την κατανοήσουμε ως βασική ιδιότητα της ύπαρξης, κατευθυνόμενη προς το μέλλον.

Η ελπίδα ως όρος της ύπαρξης

Η ελπίδα δεν προκύπτει από το πουθενά. Υπάρχει εκεί όπου υπάρχει χρόνος και συνείδηση. Το ζώο δεν ελπίζει — περιμένει. Ο άνθρωπος ελπίζει, γιατί γνωρίζει την τελικότητά του και ότι το μέλλον δεν είναι καθορισμένο. Η ελπίδα είναι τρόπος αντιμετώπισης της αβεβαιότητας. Δεν εγγυάται αποτέλεσμα, αλλά δημιουργεί χώρο για δράση. Χωρίς ελπίδα, ο άνθρωπος δεν μπορεί να βγει από το σπίτι, δεν μπορεί να σηκωθεί το πρωί. Η ελπίδα είναι καύσιμο της θέλησης. Και σε αυτόν τον έννοια, είναι τόσο αντικειμενική όσο και η γравιτητα. Δεν τη βλέπουμε, αλλά αισθανόμαστε την δράση της.

Η ελπίδα στη φιλοσοφία: από τους αρχαίους μέχρι τους σύγχρονους

Για τους αρχαίους Έλληνες η ελπίδα ήταν διπλής σημασίας. Στο μύθο της Πανδώρας η ελπίδα παραμένει στην βάση του κουτιού, όταν όλα τα κακά έχουν ήδη βγει. Αυτό δεν είναι οπτισμός, αλλά υπενθύμιση: حتى στην πιο απελπιστική κατάσταση παραμένει η τελευταία υποστήριξη. Ο Πλάτων τη θεωρούσε "πνεύμα του βιωτικού". Για τους Στωικούς η ελπίδα ήταν περιττή — προτιμούσαν την ηρεμία της αποδοχής. Αλλά το Χριστιανισμό ανέβασε την ελπίδα στο επίπεδο της ηθικής. Ο Απόστολος Παύλος την θέτει δίπλα στη πίστη και την αγάπη. Στο 20ο αιώνα οι φιλόσοφοι (Μπλοχ, Μαρσέλ, Λεβίνας) επιστρέφουν στην ελπίδα ως κατηγορία που καθορίζει την ανθρώπινη ύπαρξη. Η ελπίδα δεν είναι φuga από την πραγματικότητα, αλλά μεταμόρφωση της.

Η αντικειμενικότητα της ελπίδας

Πώς μπορεί να είναι αντικειμενική κάτι που ζει στο μυαλό; Η ελπίδα είναι αντικειμενική όχι ως φυσικό αντικείμενο, αλλά ως δομή του ανθρώπινου εμπειρικού. Υπάρχει στην manera που ο άνθρωπος κατασκευάζει σχέδια, πώς αντιμετωπίζει το παρελθόν και το μέλλον. Η ελπίδα είναι γραμμένη στο γλωσσικό, στο πολιτισμικό, στα κοινωνικά ιδρύματα. Οι επαναστάσεις, οι επιστημονικές ανακαλύψεις, η γέννηση παιδιών — όλα αυτά δεν είναι δυνατά χωρίς ελπίδα. Οι συνέπειές της είναι πραγματικές. Επομένως, η ίδια η ελπίδα είναι πραγματική.

Θρησκευτική οπτική: η ελπίδα ως δώρο

Στις θρησκευτικές παραδόσεις η ελπίδα συχνά κατανοείται ως δώρο. Στο Χριστιανισμό είναι συνδεδεμένη με την πίστη στο ανάστησιμο και το σωτηρία. Αυτό δεν είναι απλή πίστη ότι θα πάει καλά. Είναι πίστη ότι υπάρχει νόημα που ξεπερνά τη θάνατο. Η ελπίδα είναι τρόπος διατήρησης της σύνδεσης με το υπερφυσικό. Στο Βουδδισμό η ελπίδα υπάρχει — αλλά ως απελευθέρωση από το страдαν. Στο Ισλάμ η ελπίδα είναι για τη χάρη του Αλλάχ. Σε όλες τις περιπτώσεις η ελπίδα συνδέει το υλικό με το υπερφυσικό. Δεν ακυρώνει το страдαν, αλλά δίνει δύναμη να το αντιμετωπίσει.

Η ελπίδα και η δράση

Η ελπίδα δεν είναι παθητική αναμονή. Είναι ενεργή αντιμετώπιση. Ο άνθρωπος που ελπίζει δεν κάθεται με τα χέρια σταυρωμένα. Ενεργεί προς την κατεύθυνση της ελπίδας του. Αυτό είναι που κάνει την ελπίδα σημαντική για την ηθική: αν δεν ελπίζουμε στο καλύτερο, γιατί να κάνουμε το καλό; Η ελπίδα είναι ο κινητήρας των κοινωνικών αλλαγών. Χωρίς αυτήν δεν θα υπήρχε η μάχη για τα δικαιώματα, για την δικαιοσύνη, για την ειρήνη. Η ελπίδα είναι η αποδοχή της κακίας ως τελικής.

Η ελπίδα ως αντικειμενική πραγματικότητα στον 21ο αιώνα

Σε έναν κόσμο όπου οι οικολογικοί κρίσεις, οι πόλεμοι και η αβεβαιότητα γίνονται κανονικά, η ελπίδα αποκτά νέο ήχο. Δεν μπορούμε να ξέρουμε πώς θα είναι το μέλλον. Αλλά μπορούμε να επιλέξουμε την ελπίδα — όχι ως παρηγοριά, αλλά ως μέθοδο. Γιατί χωρίς ελπίδα δεν θα ψάχνουμε για λύσεις. Η ελπίδα δεν είναι συναισθήμα. Είναι θέληση για ζωή. Και σε αυτήν την έννοια παραμένει μια από τις πιο αντικειμενικές πραγματικότητες που έχουμε.

Permanent link to this publication: