Ρώσικο έργο στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ: από τον αβανγκάρντ μέχρι την εικόνα

Εισαγωγή: Κύματα πολιτισμικού επιρροής

Η επίδραση του ρώσικου έργου στη δυτική κουλτούρα του 20ού αιώνα είναι ένας από τους πιο ισχυρούς και παράδοξους φαινομενισμούς. Αν στο 19ο αιώνα η Ρωσία προτιμούσε να δανείζεται, στο αρχές του 20ού αιώνα έγινε εξαγωγέας ριζικών καλλιτεχνικών ιδεών που έθεσαν την βάση των κύριων τάσεων της μοντερνιστικής και της σύγχρονης τέχνης. Αυτός ο διαδικασία έγινε σε κύματα, κάθε ένα από τα οποία - η μετανάστευση μετά την επανάσταση του 1917, οι «θερμοί» ανταλλαγές, η τρίτη κύμα των διεστραμμένων - έφερε στην Δύση νέο στρώμα ρώσικης καλλιτεχνικής σκέψης, από τον αβανγκάρντ μέχρι τον σοσιαλ-αρτ.

1. Η αβανγκάρντ επανάσταση και οι «Ρώσικες σεζόν» (1910-1920-ές)

Η πρώτη και η πιο σημαντική κύμα επιρροής είναι συνδεδεμένη με τον ρώσο αβανγκάρντ και τον génie του impresario Σεργκέι Ντιάγκιλεφ.

Πainting και σχεδιασμός: Οι καλλιτέχνες Καζίμιρ Μαλέ维奇 (σούπρεματισμός), Βασίλι Κανδίνσκι (αβστρακτισμός), Βλαντίμιρ Τάτλιν (κονστροκτιβισμός) και Ελ Λισιτσκι έκαναν ριζική μεταμόρφωση στην κατανόηση της μορφής, του χρώματος και της λειτουργίας του έργου τέχνης. Οι ιδέες τους επηρέασαν άμεσα τα ευρωπαϊκά κινήματα: Βάουχουζ (όπου διδάσκαλε ο Κανδίνσκι και σε μικρότερο βαθμό οι ιδέες του Λισιτσκι), De Stijl στη Νидерλανδία, το γαλλικό ар-ντεκό. Το έργο του Λισιτσκι «Κλίνοι κόκκινων βελονών λευκών» (1919) έγινε εικόνα του πολιτικού πλάκα σε όλο τον κόσμο.

Οι «Ρώσικες σεζόν» του Ντιάγκιλεφ (1909-1929): Αυτό ήταν ένας ολοκληρωμένος καλλιτεχνικός προγραμματισμός, συνδυασμός ζωγραφικής, μουσικής και χορού. Ο Ντιάγκιλεφ προσέλαβε τους κορυφαίους καλλιτέχνες για τη διαμόρφωση των μπαλέτων: Λέβ Βακστάς (οι στολές και τα σκηνικά του για την «Σαχναζάντ» και την «Φωτιά-Πтиχή» προκάλεσαν την «βακστάμανια» στο Παρίσι και επηρέασαν τη μόδα), Αλεξάντρ Μενουά, Νατάλια Γκόντσαροβα, Μιχαήλ Λαριονόφ. Τα έργα τους ενίσχυσαν την αισθητική του «ρωσικού στυλ» στην Ευρώπη - φωτεινό, εξωτικό, βασισμένο στον λαϊκό λουμπκο και την εικονογραφία.

Ενδιαφέρουσα αλήθεια: Οι σκίτσα των στολών του Λέβ Βακστάς για τις «Ρώσικες σεζόν» δημοσιεύονταν σε κορυφαία γαλλικά περιοδικά μόδας, και οι παρισινοί couturiers (Πωλ Πουάρ) αντιλήφθηκαν άμεσα τα ανατολικά, χρωματισμένα μοτίβα και σχήματα, καθιστώντας τον «οικουμενικό στυλ» τον κύριο τάση των δεκαετιών του 1910.

2. Η μετανάστευση της πρώτης κύματα: φύλακες της παράδοσης και δάσκαλοι

Μετά την επανάσταση του 1917, ένα ρεύμα καλλιτεχνών χύθηκε στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, που διαιρέθηκε σε δύο στρατόπεδα:

Αβανγκάρντ στο εξωτερικό: Οι καλλιτέχνες Κανδίνσκι (Γερμανία, στη συνέχεια Γαλλία), Μάρκ Σαγκάλ (Γαλλία, ΗΠΑ), Αλεξάντρ Αρτσιπένκο (σύγχρονος, Γερμανία, ΗΠΑ), Παβέλ Τσελιτσέφ (Γαλλία, ΗΠΑ) έγιναν πλήρη μέλη του ευρωπαϊκού καλλιτεχνικού διαδικασίας. Ο Τσελιτσέφ, για παράδειγμα, έγινε ο κορυφαίος σουρεαλιστής και ο μάστας του «μυστηριακού реализμού» στην Αμερική.

Φύλακες της «ρωσικότητας»: Οι καλλιτέχνες της ένωσης «Μир τέχνης» (Α. Μενουά, Κ. Σομόφ, Μ. Ντομπουζίνσκι) και οι ρεαλιστές όπως ο Ιλίγιι Ρεπίν (στη Φινλανδία) δημιούργησαν στην μετανάστευση (πρωτίστως στο Παρίσι) μια μυθοποιημένη εικόνα της προ-επαναστατικής Ρωσίας - λεπτή, μελαγχολική, ο «χαμένος παράδεισος». Αυτός ο τύπος通过了 βιβλιογραφία, θέατρο και εκθέσεις επηρέασε βαθιά την δυτική κατανόηση της ρώσικης κουλτούρας.

3. Η επίδραση στην αρχιτεκτονική και τον σχεδιασμό: ο κονστροκτιβισμός ως ουτοπία

Οι ιδέες των ρώσικων κονστροκτιβιστών (Β. Τάτλιν, οι αδελφοί Βέσνινα, Κ. Μέλνικοφ) και των ριζαλίστων (Ν. Λά도βσκι) για την λειτουργική αρχιτεκτονική, το μετασχηματιζόμενο χώρο, τον συνδυασμό των τεχνών έγιναν η θεωρητική βάση για τον δυτικό funktionalisum των 1920-30-ές. Το έργο «Πύργοι του Τάτλιν» (Μνημείο του Τρίτου Διεθνούς, 1919-20) - σύμβολο της δυναμικής, προοδευτικής αρχιτεκτονικής - δημοσιεύτηκε σε ευρωπαϊκά περιοδικά και έγινε εικόνα του αρχιτεκτονικού αβανγκάρντ. Η επίδραση ήταν αισθητή στις πρώτες εργασίες του Λε Κορμπιζιέ και των γερμανικών εξπρέςσιονιστών.

4. Ο μεταπολεμικός περίοδος και το «μη επίσημο έργο» (1960-1980-ές)

Στις συνθήκες του σιδηρού ράβδου οι επαφές ήταν περιορισμένες, αλλά δύο φαινόμενα έσπασε την απομόνωση:

Η έκθεση στο Μανέζε 1962 και η «θερμομήλεια»: Η επίσκεψη του Νικίτα Χρουστσόφ στην έκθεση των μοσκοβίτικων καλλιτεχνών-αβανγκάρντ και η σκανδαλώδης αντίδρασή του («ο αβστρακτισμός είναι σκουπίδι!») έγινε παγκόσμια ειδήσεις. Αυτό έκανε ήρωες στο δυτικό κόσμο καλλιτέχνες όπως ο Ερνστ Νεϊζβέσκι και ξεκίνησε το ενδιαφέρον για το αντικομμουνιστικό ρώσο έργο.

Το Σοτμπάις στη Μόσχα (1988): Ο αuktions του σύγχρονου ρώσικου έργου που διεξήχθη στη Μόσχα από τον βρετανικό αuktions οίκη της Sotheby's έγινε σενσασιάση. Ο δυτικός κόσμος έμαθε για το σοσιαλ-αρτ (Βιτάλιι Κομάρ και Αλεξάντρ Μελάμιτ) και τον κονσπεκτιβισμό (Ιλία Καμπακόφ, Ερίκ Μποουλατώφ). Τα έργα του Μποουλατώφ με κείμενα στο φόντο των συμβόλων της Σοβιετικής Ένωσης («Χάρη στην ΚΚΣΕ») έγιναν κλασικά παραδείγματα της αποδόμησης του идеολογικού γλώσσας.

5. Ιλία Καμπακόφ και ο μόσχους κονσπεκτιβισμός: παγκόσμια αναγνώριση

Ο Ιλία Καμπακόφ, που μετανάστευσε το 1987, έγινε ίσως ο πιο επιδραστικός ρώσος καλλιτέχνης στη παγκόσμια σκηνή του τέλους του 20ού αιώνα και της αρχής του 21ου. Οι ολοκληρωτικές του εγκαταστάσεις, που ερευνούν τη μυθολογία του σοβιετικού καθημερινού βίου, του ταυτισμού, του φόβου και της ουτοπίας («Ο άνθρωπος που πήρε το ταξίδι στο διάστημα από την κουζίνα του», «Το μπάνιο»), έγιναν δεκτές στη Δύση ως ένα γενικό σχόλιο για την ανθρώπινη ύπαρξη υπό τις συνθήκες της απελευθέρωσης. Εδειξε ότι η συγκεκριμένη σοβιετική εμπειρία μπορεί να μεταφραστεί στη γλώσσα του παγκόσμιου σύγχρονου έργου. Οι προσωπικές του εκθέσεις στα μουσεία Κάσσελ (documenta), Νέας Υόρκης (MoMA), Παρισιού (Κέντρο Πομπιντού) ενίσχυσαν τον τίτλο του κλασικού.

6. Το ρώσικο έργο στο αμερικανικό πλαίσιο

Στις ΗΠΑ η επίδραση ήταν ιδιαίτερα αισθητή σε τρεις τομείς:

Μπαλέτ: Οι μετανάστες Γιόργκι Μπαλαντσίν (ιδρυτής του New York City Ballet) και Μιχαήλ Μπαρυσνίκοφ μεταμόρφωσαν τον αμερικανικό μπαλέτ, επιβεβαιώνοντας σε αυτό υψηλά τεχνικά πρότυπα και την νεοκλασική αισθητική.

Αβστρακτικός εξπρέςσιονισμός: Αν και το κίνημα θεωρείται αποκλειστικά αμερικανικό, ο θεωρητικός του Κλέμεντ Γκρινμπεργκ αναγνώρισε την επίδραση του «πλακωτού» και της ενέργειας του σουπρεματισμού του Μαλέ维奇.

Σύγχρονο έργο: Επιπλέον του Καμπακόφ, σημαντική επίδραση είχαν οι καλλιτέχνες της μετανάστευσης της τρίτης κύματα (1970-80-ές), όπως ο Ερίκ Μποουλατώφ, ο Ολεγκ Βασίλιεφ, ο Βιτάλιι Κομάρ και ο Αλεξάντρ Μελάμιτ, που έγιναν καθηγητές σε αμερικανικές πανεπιστήμια και συμμετείχαν σε διεθνείς βιοενιαλές.

Συμπέρασμα: Από την εθνική ταυτότητα στον καθολικό γλωσσικό

Η επίδραση του ρώσικου έργου στη Δύση διέσχισε την εξέλιξη από την παρουσίαση της εθνικής εξωτικότητας (μπαλέτ, «ρωσικό στυλ») μέχρι την εξαγωγή καθολικών καλλιτεχνικών συστημάτων (σούπρεματισμός, κονστροκτιβισμός), και τελικά μέχρι τις βαθιά προσωπικές, αλλά παγκόσμιες φιλοσοφικές δηλώσεις (σοσιαλ-αρτ, κονσπεκτιβισμός).

Το ρώσικο έργο στον 20ό αιώνα έδειξε στη Δύση ότι μπορεί να είναι όχι απλώς ενδιαφέρουσα τοπική σχολή, αλλά και γεννήτριας βασικών ιδεών που μορφοποιούν το πρόσωπο της παγκόσμιας κουλτούρας. Προσέφερε έναν μοναδικό συνδυασμό του ακραίου μορφορισμού (αβανγκάρντ) και της σκληρής κοινωνικοπολιτικής ανάλυσης (σοσιαλ-αρτ), αποδεικνύοντας την ικανότητά του να είναι ζωντανό και επίκαιρο τόσο στις συνθήκες της επαναστατικής ανάτασης όσο και στην κατάσταση του τοτιταριστικού πίεσης και της μετανάστευσης. Αυτό το έκανε αναπόσπαστο μέρος του δυτικού πολιτισμικού κανόνα και έναν καθολικό γλωσσικό του σύγχρονου έργου.

Permanent link to this publication: