Φιλοσοφία για το μέλλον: μεταξύ τεχνο-ουτοπίας και επιστροφής στις ερωτήσεις

Στην εποχή των ταχύτατων τεχνολογικών, περιβαλλοντικών και κοινωνικών μεταβολών, το μέλλον φαίνεται και τρομακτικό και συναρπαστικό. Στο κέντρο των συζητήσεων για αυτό βρίσκονται οι μηχανικοί, οι φιλοσοφικοί μελλοντολόγοι και οι οικονομολόγοι. Ωστόσο, η φιλοσοφία, η παλαιότερη από τις επιστήμες του νοητικού, αποκτά νέα κρίσιμη σημασία ως εργαλείο όχι της πρόβλεψης, αλλά της κατανόησης και της οδήγησης στο μέλλον. Η αποστολή της δεν είναι να δώσει έτοιμες απαντήσεις, αλλά να διαμορφώσει τις σωστές ερωτήσεις που η κοινωνία κινδυνεύει να παραλείψει στην πορεία προς τον προgression.

Από τη «φιλοσοφία της τεχνολογίας» στην ηθική του τεχνητού νοημοσύνης

Η κλασική «φιλοσοφία της τεχνολογίας» (Χαιδεγκερ, Ελύουλ) προειδοποίησε για τον κίνδυνο της μετατροπής του εργαλείου σε στόχο, που δουλεύει τον άνθρωπο. Σήμερα η κληρονόμος της είναι η φιλοσοφία και η ηθική του τεχνητού νοημοσύνης – βγαίνει στην πρώτη γραμμή. Οι ερωτήσεις μετακινούνται από το «τι μπορούμε να δημιουργήσουμε;» στο «τι πρέπει να δημιουργήσουμε;». Για παράδειγμα, το πρόβλημα του «μαύρου κουτιού» στις νευρωνικές δίκτυα: αν ένας αλγόριθμος που παίρνει αποφάσεις για δάνεια, ιατρικό διάγνωση ή πρόσληψη εργασίας δεν παρέχει σαφές επ' εξόδου, πώς μπορούμε να διασφαλίσουμε τη δικαιοσύνη και την αντικειμενικότητα; Οι φιλόσοφοι, εργάζοντας με τους προγραμματιστές, αναπτύσσουν τους κανόνες του «επεξήγητου τεχνητού νοημοσύνης» (XAI) και τις έννοιες του ψηφιακού αξιοπρέπειας του ανθρώπου.

Ενδιαφέρον γεγονός: το έργο «Εтика και εμπιστοσύνη στο τεχνητό νοημόσυνη» της Ευρωπαϊκής Επιτροπής βασίζεται απευθείας στις φιλοσοφικές κατηγορίες της αυτονομίας, της δικαιοσύνης (fairness) και της αποφυγής βλάβης, μεταφράζοντας τις σε συγκεκριμένα τεχνικά αιτήματα για τους αλγόριθμους.

Ποσθουμανισμός και νέα υποκειμενικότητα: τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος;

Οι βιοτεχνολογίες (CRISPR, νευροεπαφές, επέκταση της ζωής) και η cybernetics απευθύνονται στις ίδιες τις βάσεις της ανθρώπινης ταυτότητας. Ο φιλοσοφικός ποσθουμανισμός (Ρόζι Μπραϊντότι, Νικ Βόστρομ) θέτει το ερώτημα για τα όρια του «ανθρώπινου». Αν μπορούμε να ενισχύσουμε ριζικά το σώμα και τον νου, να επεξεργαστούμε το γένο, να ενσωματωθούμε με τις μηχανές – θα είμαστε ακόμα άνθρωποι; Και τι θα σημαίνει τότε το πνεύμα των «ανθρωπίνων δικαιωμάτων»; Αυτές οι συζητήσεις δεν είναι πλέον ακαδημαϊκές: το 2019, η colegial court της Κίνας εξέτασε ένα έγκλημα όπου ο κατηγορούμενος ήταν… ένας αλγόριθμος που ελέγχει αυτοκίνητο. Αυτό μας κάνει να επανεξετάσουμε τις νομικές και ηθικές κατηγορίες της υποκειμενικότητας, της ευθύνης και της συνείδησης.

Φιλοσοφία της φύσης και χρέος προς το μέλλον

Ο κλιματικός κρίσης δεν είναι μόνο τεχνολογική και πολιτική πρόβλημα, αλλά και βαθύτατος φιλοσοφικός προκλήση του ανθρωποκεντρισμού. Οι φιλόσοφοι, όπως ο Μπρούνο Λατούρ, καλούν σε ένα «Νέο Κλιματικό Ρежιμ» που επανεξετάζει τις σχέσεις μεταξύ του ανθρώπου και των μη ανθρώπινων δρώντων (ζώα, φυτά, οικοσυστήματα, η ίδια η πλανήτη). Οι έννοιες της βαθιάς φυσιολογίας (Αρνε Νάς) και του εκοσμισμού προτείνουν να μετακινήσουμε τον προσανατολισμό από το ευημερία του ανθρώπου στην εσωτερική αξία της όλης φύσης. Η πρακτική συνέπεια αυτού είναι η φιλοσοφική βάση των δικαιωμάτων της φύσης – ήδη σήμερα οι ποταμοί Wanganui στη Νέα Ζηλανδία και ο Ganges στην Ινδία έχουν νομικό καθεστώς ζωντανής οντας.

Φιλοσοφία ως πρακτική σκέψης για τον περίπλοκο κόσμο

Στον κόσμο της «πστο-αλήθειας», των πληροφοριακών πανδημιών και των ψηφιακών παρεμβάσεων, η φιλοσοφία επαναφέρει το αρχικό της αξία ως τέχνη κριτικής σκέψης, λογικής και αλληγορίας. Εγίνεται σε щίττα κατά των κognitionακτών παρακλίσεων και της προπαγάνδας. Παράδειγμα: η αναβίωση του ενδιαφέροντος για τον στωικισμό (Μάρκος Αυρήλιος, Σενέκα) στη σφαίρα των IT επαγγελματιών και των επιχειρηματιών της Κρέμερς Βάλεϊ ως πρακτικής διατήρησης της ψυχικής σταθερότητας και της σαφήνειας του νου σε συνθήκες χάους και αβεβαιότητας.

Εκπαίδευση για το μέλλον: η φιλοσοφία ως μεταναυκτικό

Η στενή ειδίκευση δίνει τη θέση της σε αίτημα για συστημική, διαπολιτισμική σκέψη. Η φιλοσοφία, που μελετά τα προεπιλογικά θεμέλια του γνώσης, γίνεται κλειδί μεταναυκτικό. Εκπαιδεύει:

Στα概念分析: να καθορίζει σαφώς τους ασαφείς όρους ("ελευθερία", "δικαιοσύνη", "νοημοσύνη").

Στην κατασκευή σωστών επιχειρημάτων και την εντοπισμό λογικών λαθών.

Στην ηθική ανασκόπηση των συνεπειών των επιστημονικών ανακαλύψεων.

Είναι αξιοσημείωτο ότι στα κορυφαία τεχνολογικά πανεπιστήμια του κόσμου (MIT, Stanford) αυξάνεται ο αριθμός των μαθημάτων φιλοσοφίας για μηχανικούς. Η στόχος τους είναι να εκπαιδεύσουν όχι απλώς εξειδικευμένους ειδικούς, αλλά και υπεύθυνους δημιουργούς, ικανούς να προβλέψουν τον ευρύτερο πλαίσιο των εφευρέσεών τους.

Συμπέρασμα: η φιλοσοφία ως καρτερός, όχι χάρτης

Η φιλοσοφία δεν ζωγραφίζει τον χάρτη του μέλλοντος – δίνει τον καρτερό για το ταξίδι σε άγνωστη γη. Η ρόλος της στον 21ο αιώνα είναι να είναι η νοητική ανοσία της κοινωνίας, να θέτει άβολες ερωτήσεις για τους στόχους, τις αξίες και τα σημασία που εύκολα χάνονται στο ρεύμα των καινοτομιών. Στο διάλογο με την επιστήμη και την τεχνολογία, καλείται να διατηρήσει τον προσανατολισμό στο ότι, τελικά, όλα δημιουργούνται για τον άνθρωπο και για το ανθρώπινο. Το μέλλον χωρίς φιλοσοφικό ερώτημα κινδυνεύει να γίνει τεχνοκρατική ουτοπία, όπου, όπως είπε ο Μαρτίνος Χάιντεγκερ, θα «πenserόμενα όλα και όλα, εκτός από το ίδιο το πένθος». Η φιλοσοφία του μέλλοντος είναι η φιλοσοφία της ευθύνης, του διαλόγου και της αδιάκοπης αναζήτησης σοφίας σε έναν κόσμο ριζικών αλλαγών.

Permanent link to this publication: