Το Ρωμαϊκό Δίκαιο δεν είναι απλώς ένα σύνολο νόμων μιας αρχαίας цивίλησης. Είναι ο θεμέλιος λίθος πάνω στον οποίο έχει χτιστεί ολόκληρος ο κοντινενταλής (ρωμανογερμανικός) δικαστικός σύστημα που εφαρμόζεται στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, της Λατινικής Αμερικής, καθώς και στη Ρωσία και σε πολλές άλλες χώρες. Και η αγγλοσαξονική δικαστική σύστημα (common law) έχει υποστεί και αυτόνομο επίδραση. Εκφράσεις όπως η «προσέγγιση της αθωότητας», η «ιδιοκτησία υποχρεώνει» και η διάσημη αρχή «ex injuria jus non oritur» ήρθαν σε μας από τους ρωμαίους νομικούς.

Η μοναδικότητα του Ρωμαϊκού Δικαίου ήταν ότι για πρώτη φορά στην ιστορία διέκρινε το δίκαιο από τη θρησκεία και την ηθική, το καθιστώντας μια επίσημη, λογικά οργανωμένη σύστημα. Οι Ρωμαίοι δημιούργησαν νομικές κατασκευές που αποδείχθηκαν τόσο ευρείας χρήσης που επέζησαν της πτώσης της δικής τους αυτοκρατορίας και έγιναν την βάση για το δίκαιο της νέας εποχής.

1. Περιόδωση του Ρωμαϊκού Δικαίου

Η εξέλιξη του Ρωμαϊκού Δικαίου καλύπτει περισσότερα από χίλια χρόνια (από τον VIII αιώνα π.Χ. μέχρι τον VI αιώνα μ.Χ.). Αναγνωρίζονται αρκετοί κρίσιμοι περιόδοι.

Αρχαϊκός Περίοδος (753–367 π.Χ.)

Το δίκαιο αυτής της περιόδου ονομαζόταν «κουρίτιο» (jus Quirіtium). Είχε στενά επίσημα χαρακτηριστικά, είχε σακρικό χαρακτήρα και ήταν διαθέσιμο μόνο για τους Ρωμαίους πολίτες (κουρίτες). Ο κύριος πηγή ήταν οι έθιμα των προγόνων (mores maiorum) και οι Νόμοι των Δώδεκα Ταβλών (451–450 π.Χ.) — η πρώτη εγγραφή του Ρωμαϊκού Δικαίου, η οποία έγινε για να περιορίσει τον αυθαίρετο των πατρικικών ιερέων. Αυτοί οι νόμοι χαράχτηκαν σε χάλκινα δίσκους και εκτέθηκαν στην κύρια πλατεία της Ρώμης — το φόρουμ.

Κλασικός Περίοδος (367 π.Χ. – 235 μ.Χ.)

Αυτός είναι ο расцвет της Ρωμαϊκής νομικής. Η αρχή του περιόδου έγινε από τον νόμο Πέτελια (326 π.Χ.), ο οποίος ακύρωσε το δανειστικό δουλεύτημα για τους Ρωμαίους πολίτες. Είναι σε αυτό το διάστημα που αναπτύχθηκαν οι κύριες δομές που χρησιμοποιούμε μέχρι σήμερα: το δίκαιο των συμβάσεων, το δίκαιο της ιδιοκτησίας, η διαδοχή, τα δικαιώματα από αδικήματα (δικαστικά παραπτώματα). Η ρητορική και η νομική έγιναν το ανώτατο τέχνη. Οι πιο γνωστοί νομικοί αυτής της περιόδου είναι ο Γάι, ο Παπίνιανός, ο Παύλος, ο Ουλπιανός, ο Μοδέστινος. Είναι τα έργα τους που αργότερα έγιναν τη βάση της διάσημης κωδικοποίησης.

Μετακλασικός Περίοδος (235–476 μ.Χ.)

Περίοδος κρίσης και δομής (απεριόριστη μοναρχία). Το δίκαιο γίνεται πιο άγριο, ο φόρμαλισμός παραχωρεί τη θέση του στην απλοποίηση. Οι αυτοκρατορικές διατάξεις (οδηγίες) γίνονται ο κύριος πηγή του δικαίου. Σε αυτό το στάδιο δημιουργήθηκαν οι πρώτες επίσημοι συλλογές των αυτοκρατορικών νόμων — ο Κώδικας Γρηγορίου (περίπου 291 μ.Χ.) και ο Κώδικας Γερωγενιανού (περίπου 295 μ.Χ.).

Ιουστινιανικός Περίοδος (527–565 μ.Χ.)

Ο Βυζαντινός αυτοκράτορας Ιουστινιανός ο Μεγάλος έλαβε μια μεγάλη προσπάθεια να συγκεντρώσει και να κωδικοποιήσει όλο το Ρωμαϊκό Δίκαιο. Ως αποτέλεσμα, έγινε ο διάσημος Corpus Juris Civilis («Σύνολο Δικαίου της Πολιτείας»), ο οποίος έγινε ο οδηγός και το δίκαιο για το όλον το μεταρομαϊκό κράτος. Είναι αυτός ο κώδικας που ανοίχτηκε στη Μεσαίωνη στην Μπολόνια και έγινε η βάση για την αποδοχή του Ρωμαϊκού Δικαίου στην Ευρώπη.

O Corpus Juris Civilis περιελάμβανε τέσσερις τμήματα:

• Τα Ινστιτούτσια Ιουστινιανού — ένα βιβλίο για αρχάριους (υποχρεωτικό για τους φοιτητές).
• Τα Διγέστες (ή Πανδέκτες) — η πιο όγκουσα μέρος; αποσπάσματα από τα έργα των κλασικών Ρωμαίων νομικών, που διαιρέθηκαν σε 50 βιβλία.
• Ο Κώδικας Ιουστινιανού — συλλογή αυτοκρατορικών νόμων-διαταγμάτων.
• Τα Νέα — νέοι νόμοι που εκδόθηκαν από τον Ιουστινιανό μετά το 534.

2. Τι έδωσε στον κόσμο το Ρωμαϊκό Δίκαιο: κύρια έννοιες

Διαίρεση του δικαίου σε δημόσιο και ιδιωτικό (jus publicum et jus privatum)

Οι Ρωμαίοι διέκριναν για πρώτη φορά: το δημόσιο δίκαιο αφορά τη θέση του Ρωμαϊκού κράτους και των θεσμών του, ενώ το ιδιωτικό δίκαιο ρυθμίζει τις σχέσεις μεταξύ ατόμων (οικογενειακές, ιδιοκτησιακές, συμβατικές). Αυτή η διαίρεση διατηρήθηκε σε όλες τις δικαστικές συστήματα μέχρι σήμερα.

Σύστημα αγωγών (actio)

Το Ρωμαϊκό Δίκαιο ήταν, όπως λένε οι νομικοί, «σύστημα αγωγών»: χωρίς δίκαιο, χωρίς προστασία. Ο διάσημος σύνθετος «ubi remedium, ibi jus» (όπου υπάρχει μέσο προστασίας, εκεί υπάρχει και δίκαιο). Η εμφάνιση μιας νέας ζωής κατάστασης απαιτούσε τη δημιουργία νέας αγωγής. Αργότερα αυτό μετατράπηκε στον «αγωγή από συμβόλαιο» (actio ex stipulatu) και τον «αγωγή από αδίκημα» (actio ex delicto).

Δικαίωμα ιδιοκτησίας (dominium)

Οι Ρωμαίοι αναπτύξαν ένα πλήρες και απεριόριστο δικαίωμα ιδιοκτησίας για αντικείμενο — «ο οποίος κατέχει, ο οποίος και χρησιμοποιεί». Από αυτό αποκλίνουν τα δικαιώματα κατοχής (possessio), κρατήματος (detentio) και τα δίκαια υπηρεσιών (οριοθετημένα δικαιώματα σε αντικείμενο, π.χ. το δικαίωμα διέλευσης μέσω του γειτονικού κτήματος).

Δίκαιο συμβάσεων

Οι Ρωμαίοι διέκριναν τέσσερις τύποι συμβάσεων: ομιλικούς (φωνητικούς, π.χ. η δέσμευση — κляση), γραπτούς (γραπτοί), πραγματικούς (όταν ο συμβόλαιο έγινε ισχύουσα με την παράδοση του αντικειμένου: δάνειο, δάνειο, αποθήκη) και συμφωνικούς (συμφωνία, βασισμένη στο απλό συμφωνία των μερών: πώληση, μίσθωση, έγγραφη εντολή).

Κοινωνικός κατάσταση της προσωπικότητας

Το Ρωμαϊκό Δίκαιο εξέτασε λεπτομερώς τρεις καταστάσεις του ανθρώπου: την κατάσταση της ελευθερίας (ingenui — ελεύθεροι γεννημένοι, libertini — ελευθεροπατρές, servi — δούλοι); την κατάσταση της πολίτευσης (cives, latini, peregrini — ξένοι) και την οικογενειακή κατάσταση (pater familias — ο πατέρας της οικογένειας, ο οποίος έχει εξουσία πάνω σε όλους τους οικείους).

3. Η αποδοχή του Ρωμαϊκού Δικαίου στην Ευρώπη

Μετά την πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας το 476, το Ρωμαϊκό Δίκαιο σταμάτησε να εφαρμόζεται επίσημα. Ωστόσο, συνεχίστηκε να «τρέχει» στα έθιμα του τοπικού πληθυσμού και στα κανόνες της εκκλησίας. Η στροφή έγινε στο τέλος του XI αιώνα στη Μπολόνια. Ο Ιρνέριος (ο μαθηματικός, ο οποίος ονομάστηκε ο «Φωτιστής του Δικαίου») άρχισε να δίνει διαλέξεις για τους Διγέστες Ιουστινιανού, θέτοντας την αρχή του Πανεπιστημίου της Μπολόνια — του παλαιότερου στην Ευρώπη.

Το ενδιαφέρον για το Ρωμαϊκό Δίκαιο ήταν τεράστιο, επειδή πρόσφερε έτοιμες, λογικές λύσεις για νέες οικονομικές πραγματικότητες — εμπόριο, δανεισμό, βιβλία, που δεν μπορούσε να ρυθμίσει η φεουδαρχική διασπασμένη κατάσταση. Η αποδοχή του Ρωμαϊκού Δικαίου στην Ευρώπη έγινε από τον XII έως τον XVIII αιώνα και οδήγησε στην δημιουργία κοινών για το κοντινένταλ δικαστικών αρχών.

Οι απευθείας κληρονόμοι της ρωμαϊκής νομικής παράδοσης είναι οι κώδικες της Γαλλίας (Κώδικας Ναπολέοντα 1804), της Γερμανίας (BGB 1896), της Ελβετίας, της Ιταλίας και πολλών άλλων χωρών. Το ρωσικό προρενωσιακό δίκαιο επίσης υπέστη ισχυρή επίδραση μέσω της γερμανικής πανδέκτικης.

Permanent link to this publication: