Προστατευτισμός των σύγχρονων κρατών: νέα λογική στην εποχή γεωοικονομικής ανταγωνιστικότητας

Ο σύγχρονος προστατευτισμός, σε αντίθεση με τον ιστορικό του ανταγωνισμό του 19ου-αρχές του 20ου αιώνα, δεν είναι απλώς ένα σύνολο δασμών για την προστασία των «νεογέννητων» βιομηχανιών. Είναι μια σύνθετη, πολυεπίπεδη και στρατηγική πολιτική, ενσωματωμένη βαθιά στις εθνικές μοντέλα καινοτομικής ανάπτυξης, ασφάλειας και διεκδίκησης τεχνολογικής ηγεσίας. Ο κύριος του λόγος έχει μετακινηθεί από την καθαρή οικονομική απόδοση των συγκεκριμένων βιομηχανιών στην γεωπολιτική και γεοοικονομική ανταγωνιστικότητα, ειδικά στον τομέα των υψηλών τεχνολογιών και της βελτιστοποίησης των αλυσίδων εφοδιασμού (resilience).

Εволюция των στόχων: από την βιομηχανία στην ασφάλεια και την κυριαρχία

Ο κλασικός προστατευτισμός (π.χ. στις ΗΠΑ ή στην Γερμανία στο τέλος του 19ου αιώνα) στόχευε στην δημιουργία εθνικής βιομηχανίας. Ο σύγχρονος προστατευτισμός έχει πιο ευρείες στόχους:

Προστασία του τεχνολογικού κυριαρχίας και ηγεσίας. Οι χώρες προσπαθούν να προστατεύσουν και να αναπτύξουν κρίσιμες τεχνολογίες ( τεχνητή νοημοσύνη, κβαντική υπολογιστική, ημιμεταλλικά, βιοτεχνολογία), που θεωρούνται η βάση της οικονομικής και στρατιωτικής ισχύος στον 21ο αιώνα. Ο προστατευτισμός εδώ είναι εργαλείο τεχνοναショναλισμού. Παράδειγμα: Ο Νόμος των ΗΠΑ για τις μονάδες επεξεργασίας και την επιστήμη (CHIPS and Science Act, 2022) με προϋπολογισμό 280 δισεκατομμυρίων δολαρίων στόχευε στην προσέλκυση της παραγωγής ημιμεταλλικών στην επικράτεια των ΗΠΑ και απευθείας περιορίζει τους λάβους των επιδομάτων στις επενδύσεις σε προηγμένες τεχνολογίες στις « χώρες που προκαλούν ανησυχία», όπως η Κίνα.

Δημιουργία σταθερών αλυσίδων εφοδιασμού. Η πανδημία COVID-19 και ο κρίσης στη λογοística αποκάλυψαν την ευάλωση των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού. Ο σύγχρονος προστατευτισμός συχνά λαμβάνει τη μορφή « φιλικής τοποθέτησης » (friend-shoring) ή re-shoring - της μεταφοράς παραγωγών σε πολιτικά κοντινές χώρες ή πίσω στην πατρίδα για τη μείωση των κινδύνων. Αυτό δεν είναι αποκλεισμός της παγκοσμιοποίησης, αλλά η διαίρεσή της με πολιτικά κριτήρια.

Προστασία της εθνικής ασφάλειας. Η ερμηνεία της ασφάλειας έχει επεκταθεί στην οικονομική και τεχνολογική ασφάλεια. Οι ξένες επενδύσεις, ειδικά στις στρατηγικές περιουσίες ( ενέργεια, υποδομή δεδομένων, ΜΜΕ), περνούν σκληρό φίλτρο. Οι μηχανισμοί όπως ο Σύμβουλος για ξένες επενδύσεις στις ΗΠΑ (CFIUS) έχουν αυξηθεί σε εξουσίες για να εμποδίσουν τις συναλλαγές για λόγους εθνικής ασφάλειας.

Απάντηση στην « ανεπαρκή » ανταγωνιστικότητα και προστασία των κοινωνικών στάνταρντ. Πολλές σύγχρονες προστατευτιστικές διατάξεις δικαιολογούνται επίσημα με την μάχη κατά του δήθεν δήθεν και της υποχρεωτικής μετάδοσης τεχνολογιών ή του περιβαλλοντικού/κοινωνικού δήθεν ( όταν τα προϊόντα παράγονται με χαμηλές περιβαλλοντικές ή εργασιακές προδιαγραφές). Ο μηχανισμός του φόρου κατανάλωσης άνθρακα στην πύλη (CBAM) της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο οποίος από το 2026 θα επιβάλλει φόρο στην εισαγωγή άνθρακα, είναι μια νέα, « πράσινη » μορφή προστατευτισμού που προστατεύει τους εγχώριους παραγωγούς που αναλαμβάνουν κόστος για την αποκατάσταση της δίωξης άνθρακα.

Εργαλείο: από τους δασμούς έως τα « κρυφή » εμπόδια

Ο εξοπλισμός του σύγχρονου προστατευτιστή είναι πολύ πιο ευρύς από τους κλασικούς δασμούς:

Συμβουλές και κρατικό χρηματοδότηση (« προστατευτισμός του κρατικού ταμείου »). Αυτό είναι ο κύριος εργαλείο. Προσωπικές επιδοτήσεις, φορολογικές ελαφρύνσεις, προσιτές δάνεια από κρατικά τραπεζικά ιδρύματα για προτεραιότητα βιομηχανίες. Παραδείγματα: μεγάλης κλίμακας επιδοτήσεις της ΕΕ και των ΗΠΑ για τους παραγωγούς μπαταριών και ηλεκτρικών αυτοκινήτων ( σε απάντηση στην πολυετή υποστήριξη αυτών των βιομηχανιών στην Κίνα), ο κινεζικός σχεδιασμός « Έγινε στην Κίνα 2025 ».

Τεχνικά εμπόδια στο εμπόριο (ΤΒΤ) και υγειονομικά/φυτοασφαλιστικά μέτρα (ΣΦΣ). Αρνητικά πρότυπα ποιότητας, περιβαλλοντικές προδιαγραφές, απαιτήσεις πιστοποίησης μπορούν να κλείσουν ατελώς τον αγορά για ξένες προϊόντα, φιλοξενούμενοι επίσημα στις規则 του WTO. Παράδειγμα, οι διαφορές στις προδιαγραφές για γενετικά τροποποιημένα προϊόντα ή την επεξεργασία κρέατος.

Περιορισμοί στο εξαγωγές και εισαγωγές δεδομένων. Στην εποχή του ψηφιακού, ο προστατευτισμός επηρεάζει τους ρυθμούς των δεδομένων. Η νομοθεσία για την κυριαρχία δεδομένων (όπως στην ΕΕ, όπου τα δεδομένα των Ευρωπαίων πρέπει να αποθηκεύονται στην επικράτεια της Ένωσης) ή οι περιορισμοί στην μετάδοση τεχνολογιών (όπως στις αμερικανικές εξαγωγικές ελέγχους για προηγμένα ημιμεταλλικά και εξοπλισμό για την παραγωγή τους στην Κίνα) είναι νέος ψηφιακός προστατευτισμός.

Αγορές για κρατικές ανάγκες (πολιτική « Buy National »). Οι κανόνες που υποχρεώνουν τις κρατικές δομές να αγοράζουν προϊόντα με υψηλή τοπική περιεκτικότητα. Η США ενίσχυσαν αυτές τις απαιτήσεις στο πλαίσιο των νόμων για την υποδομή.

Καταστάσεις και συνέπειες

Η εμπορική σύγκρουση ΗΠΑ-Κίνα (2018-ν.ε.). Ο πιο έντονος παράδειγμα στρατηγικού προστατευτισμού. Οι δασμοί που εισήγαγαν οι ΗΠΑ για δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια του κινεζικού εισαγωγών με το πρόσχημα της μάχης κατά της υποχρεωτικής μετάδοσης τεχνολογιών και της « ανεπαρκούς » εμπορικής πρακτικής είχαν στόχο όχι απλώς να βελτιώσουν τον εμπορικό ισοζύγιο, αλλά να επιβραδύνουν την τεχνολογική ανάπτυξη της Κίνας και να μεταμορφώσουν τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού. Οι απαντήσεις της Κίνας ήταν συμμετρικές.

Ο ευρωπαϊκός « πράσινος » προστατευτισμός. Ο CBAM είναι μια ιστορική καινοτομία. Στόχος του είναι να προστατεύσει την ευρωπαϊκή βιομηχανία (χαλυβουργία, цεμέντο, λιπάσματα) από την ανταγωνιστικότητα με πιο « βρώμικους » παραγωγούς από χώρες με μαλακό κλιματικό ρύθμιση. Αυτό δημιουργεί νέο παγκόσμιο πρότυπο και μπορεί να οδηγήσει στη διάσπαση των αγορών σε « πράσινες » και άλλες.

Η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα: προστατευτισμός στη γεωργία. Παρά την αναπτυγμένη οικονομία, αυτές οι χώρες υποστηρίζουν επί δεκαετίες εξαιρετικά υψηλό επίπεδο προστασίας (μέσω δασμών, κωλύματα, προδιαγραφές) για τη γεωργία τους, θεωρώντας την ως ερώτημα ασφάλειας τροφίμων και πολιτισμικής ταυτότητας.

Κριτική και συστημικά κίνδυνοι

Ο σύγχρονος προστατευτισμός κουβαλάει σοβαρές απειλές:

Αύξηση της πληθωρισμού και μείωση της απόδοσης: Η αποκλεισμός των αγορών μειώνει την ανταγωνιστικότητα, οδηγώντας σε υψηλότερες τιμές για τους καταναλωτές και λιγότερο καινοτόμες εταιρείες.

Διάσπαση της παγκόσμιας οικονομίας και « εμπορικές ομάδες »: Ο κόσμος κινδυνεύει να διασπάσει σε ανταγωνιστικές τεχνολογικές και εμπορικές περιοχές επιρροής (αμερικανική, κινεζική, ενδεχομένως ευρωπαϊκή), μειώνοντας τα συνολικά ρυθμά της ανάπτυξης.

Αύξηση των συγκρούσεων και της εμπορικής ανarchy: Οι απαντήσεις οδηγούν σε σπείρα περιορισμών, υπονομεύοντας το σύστημα των πολυμερών κανόνων του WTO, το οποίο και έτσι βρίσκεται σε κρίση.

« Προστατευτισμός των φτωχών »: Οι αναπτυσσόμενες χώρες, που δεν μπορούν να επιτρέψουν τεράστιες επιδοτήσεις, βγαίνουν χαμένες, χάνοντας πρόσβαση σε τεχνολογίες και αγορές.

Συμπέρασμα: προστατευτισμός ως νέα κανονικότητα

Ο σύγχρονος προστατευτισμός δεν είναι μια προσωρινή απόκλιση, αλλά ένα δομικό στοιχείο της νέας γεωοικονομικής πραγματικότητας. Αναπαράχει την μετάβαση από την παραδοσιακή παγκοσμιοποίηση, βασισμένη στα συγκριτικά πλεονεκτήματα και την κοινή απόδοση, στην παραδοξία της ανταγωνιστικής διπλωματίας των μεγάλων δυνάμεων, όπου η οικονομία έχει γίνει το πεδίο μάχης για την ασφάλεια και την επιρροή.

Το μέλλον του θα εξαρτηθεί από τον ισορροπία μεταξύ:

Λογικών στόχων για την βιωσιμότητα και την τεχνολογική ανεξαρτησία.

Κινδύνων διάσπασης της παγκόσμιας συστήματος εμπορίας, αύξησης των τιμών και επιβραδυνσης της καινοτομίας.

Επομένως, ο προστατευτισμός του 21ου αιώνα είναι ένας σύνθετος, πολυδιάστατος φαινόμενος, όπου η οικονομική πολιτική δεν είναι αποκλειστικά από την εξωτερική και άμυνα πολιτική. Η απόδοσή του θα αξιολογηθεί όχι τόσο στις κατηγορίες του οικονομικού růθου, αλλά στις κατηγορίες της επίτευξης στρατηγικής αυτονομίας και διατήρησης της ανταγωνιστικής υπεροχής στις κρίσιμες τεχνολογίες του μέλλοντος.

Permanent link to this publication: