Ποίηση του χειμώνα στη μουσική: από τον προγραμματισμό της σιμφονίας μέχρι τα φωνητικά τοπία

Εισαγωγή: η φωνητική ύλη του κρύου

Η μουσική, ως χρονικό έργο τέχνης, διαθέτει μοναδικά μέσα για την επικοινωνία της δυναμικής του χειμώνα, των διεργασιών, των καταστάσεων και της συναισθηματικής συναίσθησης. Οι συνθέτες όλων των εποχών χρησιμοποιούσαν τόσο προγραμματικές (ιδεατές) όσο και μη προγραμματικές (συμβολικές) τεχνικές για την υλοποίηση του χειμώνα — από την άμεση φωνητική αναπαράσταση μέχρι τις σύνθετες φιλοσοφικές συνομιλίες. Η μουσική χειμωνιάτικη υπάρχει στον τρίγωνα «φύση — συναισθήματα — αλληλεπίδραση».

Ιδεατές (προγραμματικές) τεχνικές: πώς ακούγεται η καταιγίδα και το πάγος

Τονή και υφή ως βάση:

Ήψη, χρωστικές νότες: Η χειμωνιάτικη διαφάνεια και ο κρύος συχνά μεταφέρονται από το ήχο των κουδουνιών, του τσελέστα, της φλάουτου-πικκολό, των υψηλών βιολιών divisi, του χρυσόφωνου. Παράδειγμα: ο «Χορός της μυρμηγκιάς» από το «Παπαγάλο» του Π.Ι. Τσαϊκόφσκι — είναι φωνητικός τύπος της λευκής, σφηκτικής ομορφιάς.

Κάτω, πυκνές, «κατεστημένες» στρώσεις: Η βαρύτητα του πάγου, τα κατεστραμμένα από τον χιόνι χώροι απεικονίζονται από τις χαμηλές χαλκένειες (τύμπανα, βαλτόρνες), τις πυκνές κλάστρα των στρωμάτων, τους πέδιλα στο μπάσο. Παράδειγμα: η αρχή της οverture-fantasy «Γάμολ» του Τσαϊκόφσκι.

Χолодτικό πιτσικατίτο, παγετικές χορδές: Χρήση συγκεκριμένων τεχνικών παιχνιδιού στα στρώματα για τη δημιουργία αίσθησης ρουφισμένης, κρυστάλλινης αδυναμίας.

Μέλος και χορδή:

«Στατικές», στατικές μελωδίες: Αναπαράσταση επαναλαμβανόμενων στενών τραγουδιών, οργανικός πόνος (πέδιλο) συμβολίζει την παγωμένη, ακίνητη φύση.

Δισόντιες και πολυτονικότητα: Η καταιγίδα, η καταιγίδα, ο χάος συχνά μεταφέρονται μέσω της συσσώρευσης δισόντων συμφωνιών, της σύγκρουσης τόνων. Παράδειγμα: η σιμφωνική εικόνα «Στο Μεσαία» του Α.Π. Μποροδινού — επεισόδιο χιονοθύελλας.

«Γλιστράνουσες» χορδές, ακολουθίες τετρατονικής: Δημιουργούν αίσθηση ασταθερότητας, γλιστρήματος πάνω στο πάγο, μυστηριώδους μυστηριότητας (όπως στο Δεμπύσι ή στη μουσική του «Σνέγκουροτσκα» του Ρίμσκι-Κόρσακοφ).

Ρυθμός και ρυθμός:

Αταραξία, τροχιακός ρυθμός: Αναπαράσταση της καταιγίδας, της καταιγίδας (π.χ. στο ποίημα «Δαιμονες» του Μ.Π. Μουσόργσκι στον Πούσκιν).

Αργός, αργός ρυθμός (Largo, Adagio): Αίσθηση σταθμισμένου χρόνου, χειμερινού ύπνου της φύσης.

Μη προγραμματική (συμβολική) ποίηση: ο χειμώνας ως κατάσταση της ψυχής

Συχνά οι συνθέτες προσπαθούν να μεταφέρουν όχι τα εξωτερικά φαινόμενα, αλλά τον εσωτερικό τους ε反映.

Χειμώνας-πένθος, χειμώνας-θάνατος: Μιναρικές τόνσεις, χορωδιακή υφή, κατεβατικές μελωδίες, εντύπωση αναστενάγματος. Οι ρεκvíημοι, η τραγική μουσική συχνά συνδέονται ασσоциατικά με τον χειμερινό χρονοτόπο.

Χειμώνας-ζήτημα, σιωπή: Μιναρισμός, χώροι, ηρεμή ήχος (ppp). Τα έργα του Άρβο Πάρτα («Spiegel im Spiegel») ή του Βαλεντίνου Σιλιβέστροβα με την ερεθιστική τους στατική συχνά θεωρούνται μουσική του χιονισμένου, σιωπηλού τοπίου.

Χειμώνας-μεταμόρφωση, καθαρότητα: Ζεστή, διατονική αρμονία (συνήθως με χρήση φυσικών λαδών), καθαρότητα γραμμών, «χρωστική». Παράδειγμα: πολλά κεφάλαια της μουσικής του Γ.Β. Σβίριδова για την ταινία «Μέθος» από τον Πούσκιν, όπου ο χειμώνας είναι και δοκιμασία, και καθαρισμός.

Διασταυρούμενες ιστορίες και είδη

Τα Χρόνια: Ο κύκλος «Τα Χρόνια» υπάρχει σε πολλούς συνθέτες. Ο κλασικός παράδειγμα — ο Αντόνιο Βιβάλντι (συνέχεια «Χειμώνας» από το κύκλο «Τα Δέκα Χρόνια»). Εδώ υπάρχει και η αίσθηση του δροσισμού από τον κρύο (γρήγορο τρέμολο των στρωμάτων), και οι ήχοι του παγετού, και η άνεση στο καμίνι. Ο Π.Ι. Τσαϊκόφσκι στον ομώνυμο πιανιστικό κύκλο («Δεκέμβριος. Γιορτές», «Ιανουάριος. Καμίνι», «Φεβρουάριος. Χοροεσπερίδα») δίνει έμφαση στις γενρικές και λυρικές σκηνές.

Χειμερινή μυθολογία: Όπερες και μπαλέτα σε θέματα όπου ο χειμώνας είναι κλειδί στοιχείο. Η «Σνέγκουροτσκα» του Ν.Α. Ρίμσκι-Κόρσακοφ — η κορυφή της μουσικής υλοποίησης της χειμερινής μυθολογίας: το βασίλειο του Μπερεντέγιου με τη «προγραμματική» μουσική του, που χαρακτηρίζει τον Μόρο, την Άνοιξη, την ίδια τη Σνέγκουροτσκα (κρύες, κρυστάλλινες τόνες). Το μπαλέτο «Παπαγάλο» του Τσαϊκόφσκι — ο κορυφαίος μουσικός χειμερινός μύθος και η μαγεία του Χριστουγέννων.

Χριστουγεννιάτικη και νέα μουσική: Αυτό είναι ένα ξεχωριστό τεράστιο κομμάτι — από τα πνευματικά τραγούδια (οι χριστουγεννιάτικες χορωδίες του Μπαχ, το «Ave Maria») μέχρι τη светска развлекательная μουσика (τραγούδια «Jingle Bells», «Let It Snow!»). Εδώ ο χειμώνας είναι ο φόντο για το γιορτή, ο σύμβολος της χαράς και της οικογενειακής ζεστασιάς.

Στρατηγικές των συνθετών: από τον ρομαντισμό στη σύγχρονη εποχή
Π.Ι. Τσαϊκόφσκι: Ο μαέστρος της μεταφοράς της ψυχικής δροσιάς μέσω της φύσης. Ο χειμώνας του συχνά είναι λυρικο-δραματικός, πλήρης αντιθέσεων εξωτερικής σκληρότητας και εσωτερικής φωτιάς («Χειμερινές όνειρα» — Πρώτη Συμφωνία, ρομανσάκια στο ποίημα του Α.Κ. Τολστού).

Κλοντ Ντεμπύσι (πρελούδη «Παραδοσιακά Παντελόνια», «Βήματα στο χιόνι»): Η ιμπρεσιονιστική χειμερινή είναι όχι αντικείμενο, αλλά αίσθηση, το παιχνίδι του φωτός και της σκιάς στο χιόνι, το εφήμερο αίσθημα. Με ελάχιστα μέσα (συνεχής μικρή μορφή) δημιουργεί την εικόνα ενός ήρεμου, ατελείωτου χιονοπτώματος.

Φραντς Σούμπερτ («Χειμερινή διαδρομή»): Το κορυφαίο υλοποίημα του χειμώνα ως μεταφορά της απομόνωσης, της απογοήτευσης, του καταστροφικού δρόμου προς την απώλεια. Ο χειμερινός τοπίο εδώ είναι η αναπαράσταση της ψυχικής κατάστασης του ποιητή. Η μουσική (το σφουγγάρισμα των φύλλων στο «Δέντρο των Λυκών», ο κόκκινος στο «Κόκκινο») είναι υποταγμένη στην ύπαρξη της ύπαρξης της τραγικότητας.

Γεώργιος Σβίριδος: Η μουσική του («Ποιήματα μνήμης του Σεργκέι Εσένιν», «Μέθος») υλοποιεί τον κρατικό, τον επικό τύπο της ρωσικής χειμερινής ως μέρος της εθνικής μοίρας. Η ανοιχτότητα των μελωδίες, η κρυστάλλινη, η ισχύς του χορωδιακού ήχου δημιουργούν την αίσθηση της μεγαλοπρεπούς, της σκληρής ομορφιάς.

Σύγχρονη ακαδημαϊκή και εμβιοντική μουσική: Οι συνθέτες (όπως ο αναφερόμενος Άρβο Πάρτα, ο Τζον Τάβενερ, η Χίλαρι Χάνν στο άλμπουμ «Silfra») δημιουργούν φωνητικά τοπία όπου ο χειμώνας είναι κατάσταση προσαρμογής πνευματικής συγκέντρωσης, σιωπής και просφόρησης.

Συμπέρασμα: η μουσική ως θερμοδυναμική της ψυχής

Η ποίηση του χειμώνα στη μουσική δείχνει πώς το πιο ασαφές από τα τέχνη γίνεται ο πιο ισχυρός εργαλείο για την επικοινωνία συγκεκριμένων φυσικών αισθήσεων και των πιο σύνθετων μεταφυσικών εμπειριών. Από την ορατική σύνθεση του Βιβάλντι μέχρι τις μενταιτιστικές άγριες της Πάρτα, η μουσική χειμερινή έχει εξελιχθεί από την απεικόνιση του φαινομένου στην υλοποίηση της κατάστασης.

Επιτρέπει να δούμε τη καταιγίδα, αλλά και να νιώσουμε τον εσωτερικό της ρυθμό, την θερμοκρασία της αρμονίας, την υφή του κρύου. Η χειμερινή μουσική αποκτά φωνή: μπορεί να πενθεί (Σούμπερτ), να λάμψει (Τσαϊκόφσκι), να απειλεί (Μουσόργσκι), να ηρεμεί (Δεμπύσι) ή να ανεβάσει το πνεύμα (Σβίριδος). Στο τέλος, απευθυνόμενοι στην θεματική του χειμώνα, οι συνθέτες εξετάζουν τις βασικές αντιθέσεις της ύπαρξης: ζωή και θάνατος, κίνηση και ηρεμία, η ζεστασιά του ανθρώπινου καρδιού και ο ανυπομονητικός κρύος του σύμπαντος. Η μουσική χειμερινή αποδεικνύεται όχι ως χρονικό έτος, αλλά ως μέτρο της ανθρώπινης ψυχής, όπου βρίσκουν απόκριση και δροσιά μια μοναδική πεύκη κάτω από τον χιόνι, και τον γκρούμ της κρατικής κενότητας.
© elibrary.gr

Permanent link to this publication: