Ο χορός στην ισλαμική κουλτούρα: μεταξύ ευσεβίας, μυστικισμού και έκφρασης

Εισαγωγή: ένα σύνθετο συναίνεμα στην ποικιλία

Ο χορός στην ισλαμική κουλτούρα αποτελεί ένα σύνθετο και αμφιλεγόμενο φαινόμενο, που δεν επιτρέπει μια μοναδική αξιολόγηση. Η στάση απέναντί του διαμορφώνεται στον τρίγωνο των θρησκευτικών διαταγμάτων (σάριατ), της σουφιστικής μυστικής πρακτικής και των τοπικών λαϊκών παραδόσεων. Ως αποτέλεσμα, δημιουργείται ένα ευρύ φάσμα πρακτικών: από την πλήρη δυσανεξία σε ορισμένα σαλαφίτικα κύκλοι μέχρι την απονομή του χορού ως ανώτατης μορφής λατρείας στους σουφιστές. Αυτό το παράδοξο έχει τις ρίζες του σε διαφορετικές ερμηνείες του ισλαμικού δικαίου και της ανθρωπολογίας, καθώς και στην ιστορική αλληλεπίδραση του ισλάμ με τις προϊσλαμικές κουλτούρες των κατακτημένων λαών.

Θρησκευτικο-δικαστικός (φιχ) διάλογος: επιτρεψιμότητα και προϋποθέσεις

Στον τομέα του ισλαμικού δικαίου (φιχ), δεν υπάρχει άμεσος απαγόρευση του χορού στην Κοράν. Ωστόσο, οι θεολόγοι εξάγουν τις αξιολογήσεις τους από τους γενικούς принципς και τα хαδισάτ (προφορικές ιστορίες για τα λόγια και τα έργα του Προφήτη Μωάμεθ).

Κριτικός προσεγγισμός (μακρούχ ή χαράμ): Βασίζεται σε хαδισάτ που καταδικάζουν την αναπαράσταση του άλλου φύλου, την καταδίκη του υπερβολικού συνδυασμού φύλων και των αναψυχών που αποσπούν την προσοχή από την μνημόσυνο του Αλλάχ (ζικρ). Ειδικά καταδικάζονται οι χοροί που θεωρούνται ως προκαλούντα σεξουαλική ερεθισμό (φιτνά), είτε από γυναίκες σε άνδρες είτε αντίστροφα. Σε αυτό το πλαίσιο συχνά καταδικάζονται πολλοί σύγχρονοι pop χοροί.

Αποτελεσματικός/επιτρεπτός προσεγγισμός (μουμπάχ ή χαλάλ): Επιτρέπει τους χορούς με την επίτευξη μιας σειράς προϋποθέσεων:

Σκοπός (νιyyάτ): Ο χορός δεν πρέπει να είναι αμαρτωλός ή αδιάφορος, αλλά μπορεί να εξυπηρετεί την επιτρεπτή χαρά (π.χ. σε γάμο).

Περιεχόμενο: Οι κινήσεις δεν πρέπει να μιμούνται το άλλο φύλο ή να είναι ακατάλληλες.

Κείμενο: Απόсутεια συνδυασμού φύλων, κατανάλωσης χαράμ (αλκοόλ), μουσικών εργαλείων που μπορεί να θεωρηθούν απαγορευμένα.

Φόρεμα: Πρέπει να ταιριάζει στις προϋποθέσεις του σάριατ (αβρατ κρυμμένο).

Ως αποτέλεσμα, στην πρακτική, σε διαφορετικές μάζαχες (δικαστικές σχολές) και κουλτούρες έχουν αναπτυχθεί οι δικές τους συνήθειες. Για παράδειγμα, στις γάμοις στις αραβικές χώρες συχνά χορεύουν ξεχωριστά, ενώ στον Καύκασο ή στην Τουρκία οι συνδυασμένοι χοροί σε οικογενειακά τριγύρισμα μπορεί να είναι η norm.

Σουφισμός: ο χορός ως δρόμος προς τον Θεό

Τον πιο αναπτυγμένο και σακραλιζόμενο τύπο του χορού δημιουργεί ο σουφισμός — το μυστικό ρεύμα του ισλάμ. Εδώ ο χορός (συνήθως ονομάζεται sama‘, που σημαίνει «ακρόαση»), μετατρέπεται σε πνευματική πρακτική.

Ο αναβρασμός των δερβιζήδων (Μεβλεβίς ταρίκατ): Ο ιδρυτής θεωρείται ο μεγάλος Πέρσης ποιητής και μυστικιστής Τζαλαλάτντιν Ρούμι (13ος αιώνας). Σύμφωνα με την λεγόμενη παράδοση, όταν άκουσε τον θόρυβο των χειροκρουσμάτων των χρυσών εργαστών, άρχισε να γυρίζει, εξοικειώνοντας τα χέρια του, εισερχόμενος σε κατάσταση μυστικού εξαίρετου. Ο ριτουαλισμός «σέμα» δεν είναι απλώς χορός, αλλά ένα σύνθετο λιτρογονικό δράμα.

Σημασιολογία: Η λευκή μαντίλα (τεννούρε) - το σαβάν του εγώ, η υψηλή καπέλο (σικκέ) - ο τάφος του εγώ. Η απόρριψη του μαύρου παλτό συμβολίζει την απελευθέρωση από τον κόσμο. Η γύρισμα κατά την αντίθετη κατεύθυνση της ωρολογικής ζώνης και γύρω από την πλάτη του - είναι η αντανάκλαση της γυρισμού του σύμπαντος γύρω από τον Δημιουργό του, η ενότητα με τον κοσμικό τάξη. Το δεξί χέρι ανεβαίνει προς το ουρανό (για να λάβει την ελαφρότητα του Θεού), το αριστερό κατεβαίνει προς την γη (για να τη μεταφέρει στον κόσμο).

Στόχος: Με το ρυθμικό γύρισμα, την επανάληψη του ονόματος του Αλλάχ (ζικρ) και την ειδική μουσική, ο δερβίσης προσπαθεί να επιτύχει την κατάσταση φανά - της διάλυσης του ατομικού «εγώ» στον Θεό.

Ζικρ με κινήσεις σε άλλες ταρίκατ: Πολλά σουφιστικά αδελφότητες (π.χ. Καντιρία, Νακσμπαντία, Τσιςτίγια) χρησιμοποιούν στην πρακτική τους ρυθμικές κινήσεις, την κλίση του κεφαλής ή του σώματος, τα χτυπήματα, που, αυστηρά μιλώντας, δεν είναι χορός στο καλλιτεχνικό νόημα, αλλά φυσική μορφή βогоπυήματος που βοηθά στην συγκέντρωση και την αύξηση της πνευματικής ενέργειας.

Λαϊκοί και εθνοτικοί χοροί: πολιτισμικό κληρονομικό

Πέρα από τον θρησκευτικό κείμενο, στον μουσουλμανικό κόσμο υπάρχει ένα τεράστιο φάσμα светικών και ημιτελετουργικών χορών που χρονολογούνται από την προϊσλαμική εποχή και αντικατοπτρίζουν την εθνική ταυτότητα.

Ανατολική Μεσόγειος και αραβικός κόσμος:

Ο χορός της κοιλιάς (αραβ. Raqs Sharqi - «ανατολικός χορός»): Ανέπτυξε στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Αρχικά ήταν ένας μονότονος γυναικείος χορός που εκτελούνταν σε γυναικείες συναντήσεις. Στα 19-20ο αιώνα εμπορευματοποιήθηκε και εκτελείται σε εστιατόρια. Στα μουσουλμανικά θεολόγους η στάση απέναντί του είναι κυρίως αρνητική λόγω της ανοιχτότητας και της ερωτικοποίησης, αν και στην светική κοινωνία παραμένει μέρος του πολιτισμικού κώδικα.

Η δαμπά: Ο συλλογικός, ενεργός χορός-χόροδος που είναι διαδεδομένος στην Λεβάντη (Παλαιστίνη, Λιβανός, Συρία, Ιορδανία). Εκτελείται σε γάμους και εορτές, συμβολίζει την ενότητα και την χαρά.

Ιράν και Μέση Ασία:

Στο Ιράν υπάρχουν όμορφοι, ομαλούς λαϊκούς χορούς όπου δίνεται έμφαση στη κίνηση των χεριών, του κεφαλής και της μιμικής. Μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, οι δημόσιες χοροί (ιδιαίτερα οι μονότονοι γυναικείοι) απαγορεύτηκαν ως αντίθετοι στην δημόσια ηθική, αλλά διατηρήθηκαν στην ιδιωτική ζωή της διασποράς.

Στο Ουζμπεκιστάν, το Τατζικιστάν - έντονες, ζεστές χοροί με χαρακτηριστικές κινήσεις των ώμων, των χεριών (π.χ. «Λάζκι»).

Καύκασος:

Η Λεζγκίνκα: Ο ενεργός, εξυπνάδα ζευγαλικός χορός των λαών του Καυκάσου. Δείχνει ευελιξία, περηφάνεια, σεβασμό. Αν και συχνά εκτελείται σε μουσουλμανικούς γάμους, έχει προϊσλαμική προέλευση.

Νότια και Νοτιοανατολική Ασία:

Στην Ινδονησία και τη Μαλαισία, ο ισλάμ συνυπάρχει με πλούσιες τοπικές χορευτικές παραδόσεις (π.χ. οι χοροί του νησιού Γιουάνα), που συχνά έχουν περιγραφικό ή τελετουργικό χαρακτήρα και δεν θεωρούνται ως αντίθετοι στην θρησκεία στη παραδοσιακή τους μορφή.

Σύγχρονες προκλήσεις και τάσεις

Η παγκοσμιοποίηση και η pop κουλτούρα: Η νεολαία στις μουσουλμανικές χώρες ενεργά καταναλώνει και δημιουργεί σύγχρονες μορφές χορού (hip-hop, contemporary), που προκαλούν νέες ερωτήσεις για την επιτρεψιμότητα από τη σκοπιά του ισλάμ.

Οι χοροί ως διαμαρτυρία: Σε τέτοιες χώρες όπως το Ιράν, οι χοροί που ανεβάζονται στα κοινωνικά δίκτυα γίνονται ένας akt του πολιτικού μη服从 και της μάχης για την προσωπική ελευθερία.

Ο αυξημένος συντηρητισμός: Σε ορισμένες περιοχές, υπό την επίδραση των ιδεών των σαλαφιτών, συμβαίνει η εκτόπιση των παραδοσιακών λαϊκών χορών ως «νέων εισαγωγών» (μπίδα) ή «παλαιών εθνοτικών παρακαταστάσεων».

Συμπέρασμα: συνεχής διάλογος και επανεξέταση

Ο χορός στην ισλαμική κουλτούρα δεν είναι μια στατική κατηγορία, αλλά ένα πεδίο συνεχούς διαλόγου μεταξύ του κειμένου, της παράδοσης και της ζωντανής πρακτικής. Η κατάστασή του ανεβαίνει από την αμαρτωλή «ζαβούτ της σατανάς» μέχρι την κορυφή του μυστικού γνώσης.

Ο σουφιστικός sama‘ δείχνει ότι εντός του ισλάμ είναι δυνατή η ανύψωση της σωματικής πρακτικής στο επίπεδο υψηλής θεολογίας, όπου η κίνηση γίνεται προσευχή. Οι λαϊκοί χοροί δείχνουν την απίστευτη ανθεκτικότητα των προϊσλαμικών πολιτισμικών στρωμάτων που προσαρμόστηκαν στον ισλαμικό κείμενο. Και οι σύγχρονες συζητήσεις αντικατοπτρίζουν την δυναμική της αναζήτησης της μουσουλμανικής ταυτότητας στον παγκόσμιο κόσμο.

Επομένως, η ισλαμική κουλτούρα δεν αρνείται τον χορό per se, αλλά πάντα τον θέτει σε συγκεκριμένα πλαίσια και όρια. Η ανάπτυξή του συνεχίζεται και το μέλλον του χορού στο ισλάμ θα εξαρτηθεί από το πώς τα μουσουλμανικά κοινότητες θα απαντήσουν στις προκλήσεις της σύγχρονης εποχής, καταφέρνοντας να διατηρήσουν τον ισορροπία μεταξύ πίστης στην παράδοση, της μυστικής αναζήτησης και της φυσικής ανθρώπινης ανάγκης για ρυθμικό, σημασιοφορημένο κίνηση.

Permanent link to this publication: