Ο ιδανικός ήρωας στις έργα του Τσαρλς Ντίκενς: η εξέλιξη από τον «άγγελο στο σπίτι» έως τον ηθικό στωικό

Εισαγωγή: Η δίληψη του δικενσικού ιδανικού

Στις έργα του Τσαρλς Ντίκενς δεν υπάρχει ένας μοναδικός, στατικός τύπος του «ιδανικού ήρωα» στον ρυθμό του ιπποτικού ή του ρομαντικού. Ο ήρωισμός του δεν βρίσκεται στις υπερφυσικές πράξεις ή στον κοινωνικό τριούμφο, αλλά στην ηθική σταθερότητα, την ικανότητα συναίσθησης και την διατήρηση της ανθρωπιάς σε ένα σκληρό και αδικαιολόγητο κόσμο. Η εξέλιξη αυτού του ιδανικού από τις πρώτες έως τις αργότερες μυθοπλασίες αντικατοπτρίζει την εξέλιξη του κοινωνικού πέσιμισμού του Ντίκενς και τη μετατόπιση της έμφασης από το παθητικό страдανίας στο ενεργό, αν και τοπικό, αντίσταση στο κακό. Ο ιδανικός ήρωας του Ντίκενς είναι η απάντηση στις προκλήσεις της εποχής του: ουτοπικός για τους σύγχρονους και βαθιά ανθρωπιστικός για τους μελλοντικούς.

1. Πρώιμος όρος: Ο ήρωας ως παθητικός страдαλής και ο «άγγελος στο σπίτι»

Στις πρώτες μυθοπλασίες (Ο Ολίβερ Τουίστ, Ο Νικολάς Νικλμπι) ο ιδανικός ήρωας συχνά παρουσιάζεται σε δύο πτυχές:

Ο παιδί θύμα, που διατηρεί την αθωότητα. Ο Ολίβερ Τουίστ είναι αρχετυπικό παράδειγμα. Η «ιδεαλότητα» του βρίσκεται στη παθητική, σχεδόν θαυματουργή διατήρηση της γεννεμένης καλοσύνης και των ευγενικών συμπεριφορών παρά τις εφιάλτες του εργαστηρίου, της συμμορίας κλοπών και της κοινωνικής αδικίας. Ο ήρωισμός του βρίσκεται στη αντίσταση στην αποσύνθεση, όχι στην ενεργή αλλαγή του κόσμου. Είναι αντικείμενο σωτηρίας, όχι υποκείμενο δράσης.

Ο γυναικείος ιδανικός: ο «άγγελος στο σπίτι» (The Angel in the House). Η Ρόζ Μέιλι (Ο Ολίβερ Τουίστ), η Κέιτ Νικλμπι, η Άγκνες Γουίκφιλντ (Ο Δαβίδ Κόππερφιλντ) εκφράζουν τον βικτωριανό κουλτούρο της γυναικείας καθαρότητας, της αυτοθυσίας και της οικιακής ηθικής. Η δύναμή τους βρίσκεται στο ηθικό επίδραμα, την υπομονή και την ικανότητα να είναι μια «ιδιαίτερη γωνιά» για τον άνδρα. Η ρόλος τους είναι να σωζουν και να ενθαρρύνουν, όχι να δρουν ανεξάρτητα.

2. Ήπιος όρος: Ο ήρωας ως ενεργός ηθικός κέντρο και ο «ήρως της καθημερινότητας»

Στις ώριμες μυθοπλασίες ο ιδανικός τύπος διπλασιάζεται, αποκτώντας χαρακτηριστικά ενεργού, αν και όχι πανίσχυρου, καλοσύνης.

Ο αυτοσχέδιος άνθρωπος με καρδιά καλή: ο Δαβίδ Κόππερφιλντ. Η ιδεαλότητα του βρίσκεται στην ικανότητα να εξάγει ηθικά μαθήματα από τις πινακίδες, να διατηρεί την πίστη στους φίλους του (όπως στον Στιρφορτ, παρά την πτώση του) και να βρίσκει ευτυχία στην ειλικρινή εργασία και τη οικογενειακή ζωή. Η ιστορία του είναι Bildungsroman, όπου ο ήρωισμός βρίσκεται στον προσωπικό του ρυθμό και στη διατήρηση της ολοκλήρωσης.

Ο ιδανικός τύπος ως εναλλακτική οικογένεια και κοινότητα. Στο «Χолодνάκιον» δεν υπάρχει ένας κεντρικός ήρωας. Το ιδανικό ξέπλουνται μεταξύ αυτών που αντιτίθενται στο ψυχρό αδυσώπητο της συστήματος: η Εστε Σάμερσον — με την ενεργή, πρακτική καλοσύνη της (διαφορετικά από τους παθητικούς αγγέλους του πρώιμου όρους); ο Τζον Τζαρντς — ως το πρόσωπο της λογικής, ιδιωτικής καλοσύνης, που αποφεύγει την δημοσιότητα; ο επιθεωρητής Μπακέτ — ως η επαγγελματική ακεραιότητα υπηρετεί την αλήθεια.

3. Πρόσφατος όρος: Ο ήρωας ως στωικός και θύμα του συστήματος

Στις πιο σκοτεινές μυθοπλασίες, το ρόλο του ιδανικού ήρωα συχνά παίρνει η θύμα, το αξιοπρέπεια της οποίας βρίσκεται στη στωική αντίσταση και τη διατήρηση της ψυχής.

Ο Άρθουρ Κλέινμαν (Ο Κουκλίκος Δορρίτ) είναι ένας από τους πιο «μη-ήρωες» ιδανικούς ήρωες. Ο παθητικός, ο ατυχής, γεμάτος αίσθημα ενοχής. Ο ήρωισμός του βρίσκεται στη μη αποδοχή του лицείου, στην ειλικρίνεια προς τον εαυτό και τους άλλους, στην ικανότητα να βλέπει την «κουκλίκα Δορρίτ» όχι ως αντικείμενο συμπάθειας, αλλά ως προσωπικότητα. Είναι ηθικός κουρσός σε έναν κόσμο που έχει καταληφθεί από το χρήμα και τις φυλακές (πραγματικές και ψυχικές).

Ο Σίδνι Κάρτον (Η ιστορία των δύο πόλεων) εδώ ο δικενσικός ιδανικός φτάνει στο τραγικό κορύφωμα. Ο Κάρτον, σατανικός και εξαντλημένος από την αποτυχία, επιτυγχάνει τον μοναδικό ήρωισμό στη ζωή του — την αυτοθυσία από την εξιλέωτική αγάπη. Η ιδεαλότητα του βρίσκεται στη νίκη του εαυτού του, στην μετατροπή του από τον παθογονικό σε έναν σωτήρα, που δίνει νόημα στην «άχρηστη» ζωή του. «Αυτό είναι πολύ καλύτερο από όλα τα πράγματα που έχω κάνει ποτέ» είναι η κεντρική φράση.

Η Αίμη (Η κουκλίκα) Δορρίτ είναι ένα μοναδικό γυναικείο πρόσωπο. Συνδυάζει την αυτοθυσία του «αγγέλου στο σπίτι» με την ήρεμη, αλλά ανυποκτιστή δύναμη. Ο ήρωισμός της βρίσκεται στον καθημερινό, μη εμφανή κόπο, στη στήριξη του πατέρα-τυράννου και τη διατήρηση της αγάπης και της υπομονής, ακόμη και όταν γίνεται πλούσια. Είναι ηθικός στήριγμα, στο οποίο στηρίζεται ο κόσμος του μυθιστορήματος.

4. Κριτήρια ιδεαλότητας: όχι πλούσια, αλλά το «καρδιά»

Για τον Ντίκενς ο ιδανικός ήρωας είναι πάντα καθορισμένος ηθικά και όχι κοινωνικά:

Η ικανότητα συναίσθησης (sympathy). Η κύρια ηθική αξία. Ο ήρωας μπορεί να νιώθει την πείνα του άλλου.

Η εργατικότητα και η ειλικρίνεια. Αντίθετα με τον παθογονισμό της αριστοκρατίας και το κλοπή των εμπόρων (όπως ο κύριος Μέρντλ στο «Ο Κουκλίκος Δορρίτ»).

Η πίστη και η πίστη στην οικογένεια (επιλεγμένη ή αίματος).

Η υπομονή και η απουσία αλαζονείας. Η αλαζονεία είναι ο κύριος αμαρτία των δικενσικών κακών (Γραντγκριντ, Ντομπι, Χέβισιμ).

Η ικανότητα να συγχωρεί. Αντίθετα με τους εκδικητικούς αντιπάλους.

5. Κοινωνικός κείμενος: ο ήρωας ως ουτοπικό έργο

Οι ιδανικοί ήρωες του Ντίκενς συχνά είναι κοινωνικά ευάλωτοι (orphans, poor, women, failures). Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η ηθική υπεροχή δεν εξαρτάται από την τάξη. Ο ιδανικός του είναι μια ουτοπική απάντηση στην βαρβαρότητα της industrialization, της βιοκρατίας και του κοινωνικού δαρβινισμού. Προτείνει όχι την επανάσταση, αλλά την «επανάσταση του ενός καρδιού» — την πίστη ότι η αλλαγή του κόσμου ξεκινά από την ατομική καλοσύνη, την ειλικρίνεια και την συναίσθηση. Αυτός είναι ο консεβατισμός και ο ριζοσπαστισμός του.

Συμπέρασμα: Ο ήρωας του καθημερινού ανθρώπου

Ο ιδανικός ήρωας του Τσαρλς Ντίκενς εξελίχθηκε από τον άγγελο του παιδιού-στιγμάτων σε έναν σύνθετο, συχνά καταστραμμένο, αλλά όχι στραμμένο ενήλικα. Αυτός είναι ο ήρωας του καθημερινού ανθρώπου, η μάχη του οποίου γίνεται όχι στα πεδία μάχης, αλλά στην καθημερινότητα, στον συγκρούση με τη κοινωνική μηχανή και τις δικές του αδυναμίες. Το όπλο του δεν είναι ο σπαθί, αλλά η καλοσύνη; Η νίκη του δεν είναι ο τριούμφος, αλλά η διατήρηση της ψυχής και η δυνατότητα μικρού, τοπικού ευτυχίας. Αυτό είναι ο βαθύς ανθρωπισμός του Ντίκενς, που κάνει τους ήρωες του να μην είναι αρχαίοι ηθικοί σκεύες, αλλά ζωντανά ορόσημα σε κάθε εποχή που αντιμετωπίζει προβλήματα κοινωνικής αδικίας και δегουμανισμού. Η δύναμή τους βρίσκεται στο να θυμίζουν ότι η偉ρότητα μπορεί να βρίσκεται όχι στο να αλλάξει ολόκληρο τον κόσμο, αλλά να μην επιτρέψει στον κόσμο να αλλάξει τον εαυτό μας.

Permanent link to this publication: