Κοινωνικό κεφάλαιο και πώς να το αυξήσουμε: από τη θεωρία στις πρακτικές της συλλογικής ευημερίας

Το κοινωνικό κεφάλαιο είναι μια κοινωνιολογική έννοια που περιγράφει τους πόρους που περιέχονται στις κοινωνικές δικτύωσης, τις normές εμπιστοσύνης και αμοιβαίας, που διευκολύνουν την συλλογική δράση και αυξάνουν την αποτελεσματικότητα της κοινωνίας. Αντίθετα με το οικονομικό ή ανθρώπινο κεφάλαιο, δεν ανήκει σε μεμονωμένο ατόμο, αλλά στην δομή των σχέσεων μεταξύ ανθρώπων. Η μελέτη του, που ξεκίνησε από τις εργασίες του Πιέρου Μπούρντιέ, του Τζέιμς Κοουέλμαν και του Ρόμπερτ Πάτνεμ, είναι κρίσιμη για την κατανόηση του γιατί μερικές κοινότητες άνθρωποι άνθισαν, ενώ άλλες στάγνωσαν.

1. Η δομή και οι τύποι κοινωνικού κεφαλαίου.

Το κοινωνικό κεφάλαιο δεν είναι ομοιογενές και κατηγοριοποιείται κατά πολλές άξονες:

Συνδετικό (bridging) vs. Συνδετικό (bonding) κεφάλαιο (Ρ. Πάτνεμ):

Συνδετικό (bridging) - είναι οι "οριζόντιες" σχέσεις μεταξύ διαφορετικών ομάδ (διαφορετική ηλικία, εισόδημα, εθνοτικότητα). Αυτές είναι 弱ές αλλά ευρείες σχέσεις που παρέχουν πρόσβαση σε νέες πληροφορίες, πόρους και καινοτομίες. Παράδειγμα: γνωριμία μέσω επαγγελματικής συνεδρίας.

Συνδετικό (bonding) - είναι οι "οριζόντιες" σχέσεις εντός ομοιογενικής ομάδας (οικογένεια, φίλοι, θρησκευτική κοινότητα). Αυτές είναι ισχυρές σχέσεις που παρέχουν συναισθηματική υποστήριξη και αλληλεγγύη σε κρίσεις, αλλά μερικές φορές οδηγούν σε απομόνωση της ομάδας.

Κάτωβαθρο (linking) κεφάλαιο (Μ. Βουλκόκ): Σχέσεις με εκπροσώπους της εξουσίας, ιδρύματα, ανθρώπους με επιρροή και πρόσβαση σε πόρους. Αυτές οι σχέσεις μέσω της ιεραρχίας είναι απαραίτητες για τη мοβιλποίηση εξωτερικών πόρων και πολιτικής επιρροής.

Ο υψηλός βαθμός ευημερίας στην κοινωνία επιτυγχάνεται με την ισορροπία των τριών τύπων.

2. Μέτρησιμη ωφέλεια: γιατί το κοινωνικό κεφάλαιο είναι σημαντικό.

Εμπειρικές μελέτες δείχνουν την απευθείας σύνδεση του κοινωνικού κεφαλαίου με κρίσιμους δείκτες:

Οικονομικό ανάπτυξη: Ήψη επίπεδο εμπιστοσύνης μειώνει τις μεταβλητές κόστους συναλλαγών (λιγότερα χρειάζεται για έλεγχο και νομική διαδικασία), προκαλεί επενδύσεις και επιχειρηματικότητα. Οι μελέτες δείχνουν ότι οι περιοχές με υψηλό κοινωνικό κεφάλαιο επανέρχονται πιο γρήγορα μετά από οικονομικές κρίσεις.

Υγεία και μακροζωία: Το γνωστό έργο του Χαροβαρδ του Ανθρώπινου Ανάπτυξης (πραγματοποιείται από το 1938) δείχνει κατηγορηματικά ότι η ποιότητα των στενών σχέσεων είναι ο πιο ισχυρός προδρομικός παράγοντας μιας ευτυχισμένης και μακροζωίας ζωής, υπερβαίνει τη γενετική και το επίπεδο εισοδήματος. Η κοινωνική υποστήριξη μειώνει το επίπεδο του στρες (κορτιζόλη) και τον κίνδυνο κατάθλιψης.

Ποιότητα διαχείρισης και δημοκρατίας: Στην κλασική του εργασία "Καθώς να κάνει τη δημοκρατία να λειτουργεί" (1993), ο Ρόμπερτ Πάτνεμ, συγκρίνοντας περιοχές της Ιταλίας, έδειξε ότι στη βόρεια, όπου ιστορικά είχαν αναπτυχθεί παραδόσεις συμμετοχής του κοινού (γίλντιες, χορωδίες, ποδοσφαιρικές ομάδες), οι δομές εξουσίας λειτουργούσαν πιο αποτελεσματικά από το νότο με χαμηλό κοινωνικό κεφάλαιο. Το γενικό εμπιστοσύνη (trust) στους αγνώστους είναι κρίσιμος δείκτης.

Προσωπική ασφάλεια και ανθεκτικότητα της κοινότητας: Στις περιοχές με υψηλό κοινωνικό κεφάλαιο είναι χαμηλότερο το επίπεδο εγκληματικότητας (η επίδραση της γειτονικής φύλαξης), και σε περίπτωση καταστροφών οι άνθρωποι αυτοοργανώνονται πιο γρήγορα για την αλληλεγγύη.

Ενδιαφέρον γεγονός: Ο οικονομολόγος Πολ Ζαχάβ εισήγαγε τη έννοια του "επιδράματος διασταυρούμενης γονιμοποίησης" (cross-fertilization effect) του κοινωνικού κεφαλαίου. Έδειξε ότι οι στενές δίκτυα ανταλλαγής γνώσεων μεταξύ επιστημόνων και μηχανικών στη Σίλιكون Βέλγιο στις δεκαετίες του 1970-80 (μη επίσημες συναντήσεις, συζητήσεις σε μπαρ, υψηλή κινητικότητα προσωπικού μεταξύ εταιρειών) έγιναν κρίσιμος παράγοντας της καινοτομίας, παρά την επίσημη ανταγωνιστικότητα μεταξύ εταιρειών.

3. Πρακτικές στρατηγικές για την αύξηση του κοινωνικού κεφαλαίου.

Η συσσώρευση κοινωνικού κεφαλαίου είναι μια προμελετημένη δραστηριότητα στο επίπεδο του ατόμου, της οργάνωσης και της κοινωνίας.

Στο επίπεδο του ατόμου και της τοπικής κοινότητας:

Επενδύσεις σε "ασθενείς" σχέσεις (Μ. Γρανβέττερ): Παρακολούθηση επαγγελματικών εκδηλώσεων, networiking, συμμετοχή σε διεπιστημονικά έργα. Η δύναμη των ασθενών σχέσεων είναι ότι είναι πύλες σε νέες κοινωνικές κύκλους και πληροφορίες.

Συμμετοχή σε ενώσεις και κλαμπ με κοινό ενδιαφέρον: Από το βιβλιοκλαμπ και την αθλητική ομάδα μέχρι την ένωση κηπουρών. Αυτό είναι ο κλασικός "γυμναστήριο" για τη δημιουργία γενικού εμπιστοσύνης και normών αμοιβαίας (ό,τι ο Πάτνεμ ονόμασε "συμμετοχή στην κοινωνικοποίηση").

Εθελοντισμός και προσωπική συμπεριφορά: Αναγκαία βοήθεια στους γείτονες, συμμετοχή σε σάββατακτικές δράσεις, φιλανθρωπία. Αυτές οι ενέργειες δημιουργούν normές αμοιβαίας και ενισχύουν την φήμη.

Διαδικτυακή υγιεινή και μετατροπή των online σχέσεων σε offline: Χρήση των κοινωνικών δικτύων όχι για παθητική κατανάλωση, αλλά για την οργάνωση τοπικών συναντήσεων, αλληλεγγύης (π.χ. γειτονικά chat όπου προσφέρονται βοήθειες).

Στο επίπεδο των οργανώσεων και των ιδρύσεων:

Σχεδιασμός χώρων που ενισχύουν το μη επίσημο διάλογο: Ανοιχτές κουζίνες στα γραφεία, κοινές εργασιακές περιοχές, παρτέρια και κήπους στα κατοικημένα κέντρα. Η αρχιτεκτονική μπορεί είτε να σκοτώνει είτε να ενισχύει τις κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.

Υποστήριξη εσωτερικών κοινοτήτων και πρωτοβουλιών: Εταιρικές αθλητικές διοργανώσεις, κλαμπ με κοινό ενδιαφέρον, προγράμματα γονικής καθοδήγησης.

Αφηρητικότητα και συμμετοχή στην λήψη αποφάσεων: Πρακτικές participatory budgeting (συμμετοχή των κατοίκων στη διανομή ενός μέρους του δημοτικού προϋπολογισμού), ανοιχτοί λογαριασμοί μη κερδοσκοπικών οργανώσεων αυξάνουν την εμπιστοσύνη στις δομές.

Στο επίπεδο της μακροοικονομίας (κυβερνητική πολιτική):

Υποστήριξη του κοινοβουλευτικού κοινοβουλίου: Επικύρωση διαδικασιών εγγραφής ΜΚΟ, παροχή δωρεών για τοπικές πρωτοβουλίες.

Επενδύσεις σε δημόσια χώρα: Πάρκα, βιβλιοθήκες, κοινά κέντρα ως "κουζίνες ανάμειξης" κοινωνικού κεφαλαίου.

Μέτρια κατά της ανισότητας: Η υπερβολική οικονομική και κοινωνική ανισότητα είναι ο κύριος εχθρός της γενικής εμπιστοσύνης, καταστρέφει το αίσθημα κοινής μοίρας.

Εκπαιδευτικά προγράμματα που στοχεύουν στην ανάπτυξη κοινωνικών και συναισθηματικών δεξιοτήτων (εμπάθεια, συνεργασία) από την παιδική ηλικία.

4. Κίνδυνοι και "μαύρη πλευρά" του κοινωνικού κεφαλαίου.

Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι το κοινωνικό κεφάλαιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για κακή χρήση:

Απομόνωση και αποκλειστικότητα: Το συνδετικό κεφάλαιο εντός κλειστής ομάδας (μαφία, ακραία θρησκευτική ομάδα) μπορεί να ενισχύσει την ομάδα για δράσεις που είναι εχθρικές προς το υπόλοιπο κοινό.

Πίεση για συναίνεση: Στα στενά κοινότητες οι κοινωνικές ποινές κατά της διαφωνίας είναι ισχυρές, καταπνίγουν την καινοτομία και την προσωπική ελευθερία.

Κομπλέξα: Οι μη επίσημες σχέσεις μπορεί να χρησιμοποιηθούν για την παραβίαση νόμων και την κουμουνιστική (μη πατριωτική) πρακτική.

Συμπέρασμα.

Η αύξηση του κοινωνικού κεφαλαίου είναι μια στρατηγική επένδυση στην συλλογική ανθεκτικότητα και αποτελεσματικότητα. Αυτό είναι ένας διαδικασία που απαιτεί συνειδητές προσπάθειες σε όλες τις επίπεδα: από την καθημερινή απόφαση να μιλήσεις με τον γείτονα μέχρι την κυβερνητική πολιτική που υποστηρίζει τις κοινωφελείς πρωτοβουλίες. Στην εποχή της ψηφιακής διάσπασης, των επιδημιών της μοναξιάς και της μείωσης της εμπιστοσύνης στις δομές, η αύξηση του κοινωνικού κεφαλαίου γίνεται όχι απλώς μια θεωρητική κατασκευή, αλλά ένα πρακτικό εργαλείο επιβίωσης και ευημερίας. Αυτό είναι το "κлей" της κοινωνίας, το οποίο δεν μπορεί να αγοραστεί, αλλά μπορεί να καλλιεργηθεί μέσω κοινών ενεργειών, αμοιβαίας εμπιστοσύνης και προθυμίας να επενδύσεις στο κοινό καλό.

Permanent link to this publication: