Κριτική της θεωρίας του «Κονσέρτου της Ευρώπης»: ιεραρχία, καταπίεση και ψευδαίσθηση τάξης

Ο «Κονσέρτος της Ευρώπης» (1815-1914), η συμφωνία συλλογικής ασφαλείας των μεγάλων δυνάμεων (Ρωσία, Αυστρία, Πρωσία, Βρετανία, Γαλλία) που διαμορφώθηκε μετά τον Κοινό Συνέδριο της Βιέννης, παραδοσιακά παρουσιάζεται ως παράδειγμα επιτυχημένης διπλωματίας που εξασφάλισε σχεδόν έναν αιώνα απουσία ευρωπαϊκού πολέμου (Pax Britannica). Ωστόσο, μια κριτική ανάλυση αυτής της μοντέλου αποκαλύπτει την βαθιά προβληματική της ουσία: ήταν ένας συν консεβατικός, ελιτιστικός και καταπιεστικός μηχανισμός που, καταπιέζοντας τις απαραίτητες αλλαγές, τελικά έθρεψε τα σπέρματα μιας ακόμη μεγαλύτερης σύγκρουσης.

1. Αντιδημοκρατικός και αντιεθνικός χαρακτήρας

Ο κύριος σκοπός του «Κονσέρτου» — ο legitimacy — σημαίνει την υποστήριξη των «νόμιμων» (δηλαδή παραδοσιακών, συχνά μοναρχικών) δυναστειών και την απόρριψη του εθνικού και λιберάλου κυριαρχικού δικαιώματος των λαών.

Καταπίεση των εθνικών κινήσεων: Ο «Κονσέρτος» θεωρούσε τον εθνικισμό ως θανατηφόρο απειλή για την σταθερότητα. Αυτό φάνηκε στην σκληρή καταπίεση των Αυστριακών στην Ιταλία (1820-1821, 1831) και, πιο χαρακτηριστικά, στην ήττα της Νοεμβριανής Επανάστασης της Πολωνίας από τη Ρωσία το 1830-1831 με τη σιωπηλή συναίνεση των άλλων δυνάμεων. Η Πολωνία, η εθνική επιθυμία της οποίας αγνοήθηκε στο Κοινό Συνέδριο της Βιέννης, έγινε η κύρια θύμα του συστήματος.

Απόρριψη των επαναστάσεων και του λιберαλισμού: Ο Άγιος Σύνδεσμος (ιδεολογική βάση του «Κονσέρτου») ανοικτά δήλωσε το δικαίωμα της επέμβασης ενάντια στην επαναστατική «νόσος». Αυτό οδήγησε στην επέμβαση της Γαλλίας στην Ισπανία (1823) για την αποκατάσταση του αβσολουτισμού του βασιλιά Φερδινάνδου VII και στην εισβολή των Αυστριακών στην Νάπολη και τον Πιεμόντε (1821). Το σύστημα εργαζόταν για την παγώδηση του πολιτικού αναπτυσσόμενου των περιοχών.

Κριτική: Ο «Κονσέρτος» εξασφάλισε την ειρήνη όχι για τους λαούς της Ευρώπης, αλλά μεταξύ των αριστοκρατικών ελίτ της Ευρώπης με κόστος των λαών. Εφάρμοσε τεχνητά τις παλιές δομές των αυτοκρατοριών (Ησυτοκρατορία, Αυτοκρατορία της Αυστρίας), που συσσώρευσαν επικίνδυνη ένταση.

2. Επιλεκτικότητα και лицείμιο: Ο «Κονσέρτος» ως κλειστός κύκλος των μεγάλων δυνάμεων

Το σύστημα λειτουργούσε ως κλειστός κύκλος, ο οποίος εφαρμόζει τις κανόνες επιλεκτικά, ανάλογα με τα συμφέροντα των «πέντε».

Ο κανόνας της μη επέμβασης ως εργαλείο: Η Βρετανία, ειδικά μετά την αποχώρηση του Κανίνγκ, χρησιμοποιούσε συχνά τον κανόνα της μη επέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις άλλων κρατών όχι για ιδεολογικούς λόγους, αλλά για να εμποδίσει τις συλλογικές ενέργειες του «Κονσέρτου» που αντίθετα με τα συμφέροντά της. Για παράδειγμα, αρνήθηκε να υποστηρίξει την επέμβαση κατά των ισπανικών αποικιών στη Λατινική Αμερική, προτιμώντας να ανοίξει αυτές τις αγορές για την εμπορική της.

Διπλότυπα πρότυπα στον Ανατολικό Θέμα: Όταν το θέμα ήταν η Επανάσταση της Ελλάδας (1821-1830) κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, τα συμφέροντα των δυνάμεων διαφέρθηκαν. Η Ρωσία και η Βρετανία, преследώνοντας τα δικά τους στρατηγικά και εμπορικά συμφέροντα, τελικά υποστήριξαν τη δημιουργία ανεξάρτητης Ελλάδας, παραβιάζοντας τον κανόνα του legitimacy έναντι του νόμιμου σουλτάνου. Αυτό έδειξε ότι οι ιδεολογικές δοξές εύκολα απορρίπτονται υπέρ της πραγματικής πολιτικής (Realpolitik).

Αγνόηση μικρών χωρών: Η τύχη της Βελγικής, της Σερβίας, της Ελλάδας αποφασιζόταν στα γραφεία των μεγάλων δυνάμεων χωρίς λήψη υπόψη της θέλησης του πληθυσμού τους. Η Βελγική Επανάσταση (1830) και η ακολουθούμενη διεθνής συνδιάσκεψη, που αναγνώρισε την ανεξαρτησία της Βελγικής, δεν ήταν τρειςυποθέσεις του «Κονσέρτου», αλλά μια υποχρεωτική παραχώρηση fait accompli που έπρεπε να νομιμοποιηθεί για να αποφύγουμε μια μεγάλη σύγκρουση.

3. Αποτελεσματικότητα να προσαρμοστεί στη σύγχρονη αναγέννηση και την ανάπτυξη του εθνικισμού

Ο «Κονσέρτος» ήταν ένα σύστημα για την ειρήνη του αρχής του 19ου αιώνα και δεν μπορούσε να προσαρμοστεί στις ισχυρές κοινωνικές δυνάμεις που προκλήθηκαν από την βιομηχανική επανάσταση και την просvěρα.

Η Άνοιξη των Λαών (1848-1849) έγινε ο καθολικός αποτυχία του συστήματος. Οι επαναστάσεις που επηρέασαν όλη την Ευρώπη έδειξαν ότι ο «Κονσέρτος» δεν μπορεί να διαχειριστεί τους εσωτερικούς διαδικασίες των κρατών. Η αποκατάσταση της τάξης έγινε όχι με τις συλλογικές ενέργειες του «Κονσέρτου», αλλά με τις σκληρές καταπιέσεις των εθνικών στρατών (αυστριακός, προσαυγιακός, ρωσικός). Οι δυνάμεις αυτές στο συγκεκριμένο σημείο ήταν πολύ αδύναμες ή απασχολημένες με εσωτερικά προβλήματα για να συντονιστούν.

Η ενώνση της Γερμανίας και της Ιταλίας: Αυτές οι διαδικασίες, κρίσιμες για την ιστορία της Ευρώπης, έγιναν παρά την και σε περιφρούρηση του «Κονσέρτου». Η ενώνση της Ιταλίας επιτευχθηκε με επαναστατικές πολέμους (Γιουζέπε Γκαριμπαλντί) και διπλωματία του Πιεμόντε με την υποστήριξη της Γαλλίας (Ναπολέων Γ΄), και όχι με την απόφαση του συνεδρίου. Η ενώνση της Γερμανίας «με το σίδερο και το αίμα» (Οττό φον Μπίスマρκ) ήταν μια σειρά από περιορισμένους πόλεμους (με την Δανία, την Αυστρία, τη Γαλλία), που ο «Κονσέρτος» δεν κατάφερε να αποτρέψει. Ο Μπίスマρκ εξυπηρετήθηκε με την εξυπνάδα του, απομονώνοντας τους αντιπάλους.

4. Καλιβανισμός της ιμπεριαλιστικής ανταγωνισμού και του μιλιταρισμού

Παραδοξολογικά, προσπαθώντας να επιτύχει την ειρήνη, ο «Κονσέρτος» ινστιτούτισε και νομιμοποίησε την ιμπεριαλιστική επέκταση ως «κοινωνιολογική αποστολή», που τελικά υπονόμευσε την σταθερότητα.

Η «Μεγάλη Παιχνίδι» μεταξύ της Ρωσίας και της Βρετανίας στην Κεντρική Ασία και η αποικιακή πορεία στην Αφρική («δράση για την Αφρική» μετά το 1880) έβγαλαν την ανταγωνισμό εκτός Ευρώπης, αλλά δεν τον εξάλειψαν. Αυτός ο ανταγωνισμός συνεχώς δημιούργησε την ένταση μεταξύ των μελών του «Κονσέρτου».

Προετοιμασία για πόλεμο: Ο μακρύς ειρικός, που εξασφάλιζε το σύστημα, χρησιμοποιήθηκε όχι για την αποστρατιωτικοποίηση, αλλά για την ανεπαρκή πορεία οπλισμού, την τεχνολογική στρατιωτικοποίηση και την ανάπτυξη σκληρών στρατιωτικών σχεδίων (όπως ο γνωστός «Πлан Σλίφεν» στη Γερμανία). Ο «Κονσέρτος» δημιούργησε την ψευδαίσθηση της διαχείρισης, κάτω από την οποία συσσώρευαν ανεπιλύθτες αντιφάσεις.

5. Βασικό λάθος: Απάρτηση νόμιμων μηχανισμών αλλαγής του status quo

Η πιο βαθιά κριτική του «Κονσέρτου» είναι ότι δεν προβλέπει ειρηνικούς, νόμιμους δρόμους για την ικανοποίηση των απαιτήσεων των rising powers (ανερχόμενων δυνάμεων) και την αλλαγή του γεωγραφικού τάξης. Η Γερμανία, ενώ ενώντηκε, απαιτούσε «χώρο στον ήλιο»; Η Ιταλία επιθυμούσε να ολοκληρώσει το risorgimento; Οι εθνικές κινήσεις στις αυτοκρατορίες των Γάμπσμπεργκ και των Οθωμανών αυξάνονταν. Το σύστημα μπορούσε μόνο να καταπιέσει αυτές τις απαιτήσεις, όχι να τις καναλιποιήσει σε διαπραγματευτική διαδικασία.

Τελική αποτυχία — κρίση Ιουλίου 1914. Ο «Κονσέρτος» δεν κατάφερε να συγκεντρώσει έκτακτο συνέδριο για την επίλυση του κονflikt μεταξύ της Αυστροουγγαρίας και της Σερβίας. Ο μηχανισμός των συλλογικών συμβουλευτικών κατέρρευσε υπό την πίεση των σκληρών υποχρεώσεων των συμμαχιών (Αντάντα vs. Τριπλή Σύμμαχία) και της λογικής των μοναδικών χρονοδιαγραμμάτων, που ήταν η γέννηση του μακρού στρατιωτικού κόσμου. Οι δυνάμεις προτιμούσαν τη λογική των διπλωματικών συμμαχιών και των στρατιωτικών υπολογισμών αντί της λογικής του «Κονσέρτου».

Συμπέρασμα: Επικοινωνία της αντιπαραγωγικής σταθερότητας

Επομένως, ο «Κονσέρτος της Ευρώπης» μπορεί να κριθεί όχι γιατί δεν εξασφάλισε την ειρήνη (εξασφάλισε, αλλά με συγκεκριμένες προϋποθέσεις), αλλά για την ποιότητα και την τιμή αυτής της ειρήνης, καθώς και για τις μακροπρόθεσμες συνέπειές της.

Είχε την μορφή μιας αντιδραστικής ονειροποίας που προσπάθησε να γυρίσει την ιστορία πίσω.

Εγκατέλειψε τα κριτήρια του εθνικού αυτοπροσδιορισμού και της πολιτικής ελευθερίας για την σταθερότητα των δυναστειών.

Δεν κατάφερε να ενσωματώσει τις δυνάμεις της σύγχρονης αναγέννησης, που οδήγησε στον αποτυχία του υπό την πίεση του εθνικισμού, του λιберαλισμού και του ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού.

Το κληρονομικό του — μια προειδοποίηση για το ότι ο διεθνής τάξης, ο οποίος βασίζεται αποκλειστικά στον ισορροπία δυνάμεων και τα συμφέροντα των ελίτ, χωρίς λήψη υπόψη των ιδεολογιών, των εθνικών επιθυμιών και των δίκαιων μηχανισμών αλλαγής, είναι καταδικασμένο. Δημιουργεί μόνο μια προσωρινή διακοπή μεταξύ των πολέμων, κατά την οποία οι αντιφάσεις δεν λύνονται, αλλά συσσώρεύονται, καθιστώντας τον επόμενο πόλεμο ακόμη μεγαλύτερο και καταστροφικότερο. Ο «Κονσέρτος» εξασφάλισε στην Ευρώπη όχι τόσο την ειρήνη, αλλά μια μακρά διακοπή μεταξύ της Ναπολεόνικης και της καταστροφής του 1914.

Permanent link to this publication: