Ημέρα Αβέρωως: εορτή του νοητού, κληρονομιά του «Μεγάλου Κριτικού»

Η Ημέρα Αβέρωως είναι μια σύγχρονη πολιτιστική και νοητική πρωτοβουλία που έχει ως στόχο να τιμήσει τη μνήμη ενός από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους και دانشμαθούς της μεσαιωνικής εποχής, Αμπού αλ-Βαλίδ Μουχάμμετ ιμπν Αχμέτ ιμπν Ρούςντ, γνωστός στην Ευρώπη ως Αβέρωως (1126–1198). Αντεπιτέθηκε σε πολλές ιστορικές ημερομηνίες, αυτή η «ημέρα» δεν έχει ενιαίο επίσημο estatuto ή καθορισμένη ημερομηνία στον κόσμο, αλλά γιορτάζεται κυρίως στις 14 Απριλίου (σε μερικές πηγές — στις 10 Δεκεμβρίου) στους κύκλους των νοητών, στα πανεπιστήμια και τους πολιτιστικούς κέντρα, ειδικά στην Ισπανία (Ανδαλουσία) και τον αραβο-μουσουλμανικό κόσμο. Η ουσία της είναι η κατανόηση της κληρονομιάς του φιλόσοφου, οι ιδέες του οποίου έγιναν γέφυρα μεταξύ των πολιτισμών και καταλύτη της Ευρωπαϊκής Αναγέννησης.

Ιστορικό πλαίσιο: ο Αβέρωως στην Αλ-Ανδαλουσία

Ο ιμπν Ρούςτ έζησε και εργάστηκε κατά την ακμή και στη συνέχεια την πτώση της Αλ-Ανδαλουσίας — της μουσουλμανικής Ισπανίας που βρισκόταν υπό την εξουσία της δυναστείας των Αλμοχάντ. Γεννημένος στην Κόρδοβα σε οικογένεια κληρονομικών δικαστών και θεολόγων, έλαβε εξαιρετική εκπαίδευση στη δομή του ισλαμικού δικαίου (δικαίωμα), της θεολογίας (καλάμ), της ιατρικής, της μαθηματικής και, που είναι πιο σημαντικό, της φιλοσοφίας. Στο παλάτι του χαλίφη Αμπου Γιακουμπ Γιουσούφ και στη συνέχεια του γιου του, ο Αβέρωως κατείχε υψηλές θέσεις — ήταν δικαστής (καδής) στη Σεβίλλη και την Κόρδοβα και αργότερα ο προσωπικός γιατρός του χαλίφη.

Ωστόσο, η κύρια αποστολή του, αναθέτημένη του από τον χαλίφη, ήταν η συστηματική κριτική των έργων του Αριστοτέλη. Είναι ακριβώς σε αυτό που κρύβεται η παγκόσμια ιστορική σημασία του. Στο XII αιώνα το κληρονομιά του Αριστοτέλη στην Ευρώπη είχε χάσει ή αποσπαστεί, διατηρούμενη κυρίως στις αραβικές μεταφράσεις και τις ερμηνείες. Ο Αβέρωως θέρισε την τεράστια αποστολή να καθαρίσει την αριστοτελική σκέψη από τα προγενέστερα επίπεδα της νεοπλατωνικής (ιδιαίτερα από τις επιρροές του Αλ-Φαράμπι και του Ιμπν Σίνα) και να την παρουσιάσει στο « καθαρό» της φόρμα.

Φιλοσοφικό κληρονομιά: ο Αβέρωισμός ως νοητικός προκλήση

Ο Αβέρωως δημιούργησε τρεις τύπους σχολίων στον Αριστοτέλη — σύντομα (τζαμί), μεσαία (ταλχισ) και μακρά (ταφσήρ). Είναι μέσω αυτών των σχολίων, που μεταφράστηκαν στα λατινικά τον XIII αιώνα στο Toledo, η Ευρώπη ανακάλυψε ξανά τον Αριστοτέλη. Ομως ο Αβέρωως δεν ήταν απλός μεταφορέας. Οι ιδέες του του έδωσαν γέννηση σε ένα ισχυρό και αντιφατικό ρεύμα — τον λατινικό Αβέρωισμό, το οποίο σάρωσε τις βάσεις της ευρωπαϊκής σχολαστικής.

Δοctrina του «μονοψυχισμού»: Ο Αβέρωως υποστήριξε ότι υπάρχει ένας ενιαίος, καθολικός και αιώνιος ενεργός νοημός για όλο το ανθρώπινο γένος. Οι ατομικές ψυχές είναι θανάσιμες, αλλά μέσω της συμμετοχής σε αυτόν τον κοινό νοημό ο άνθρωπος μπορεί να γνωρίζει. Για τους χριστιανικούς θεολόγους αυτό σημαίνει την απορρήση της αθανασίας της ατομικής ψυχής και θεωρήθηκε αίρεση. Παρόλα αυτά, αυτή η ιδέα προκάλεσε βαθιές φιλοσοφικές συζητήσεις.

Συγκρίνοντας την πίστη και τον νόημα: η θεωρία των «δύο αληθειών». συχνά αποδίδεται στον Αβέρωως, αυτή η έννοια ήταν περισσότερο αναπτύχθηκε από τους λατινικούς διάδοχους του. Ο ίδιος ο Ιμπν Ρούςτ υποστήριξε την ακεραιότητα του νοημού και της αποκάλυψης, αλλά πίστευε ότι ο φιλοσοφικός, ο ρεαλιστικός δρόμος προς την αλήθεια είναι ο υψηλότερος και προσβάσιμος μόνο στην εκπαιδευμένη ελίτ (χάσα), ενώ οι μάζες (αμά) πρέπει να ικανοποιούνται από τον συμβολικό, το εικονικό γλωσσάριο του Κορανίου. Αυτή η διαίρεση στην «εσωτερική» και την «εξωτερική» αλήθεια έγινε ένα νοητικό ανοίγματα στην Ευρώπη.

Η αιώνια διάσταση του κόσμου. Απορρίπτοντας τον κρεατονομοκαθορισμό ex nihilo (από το τίποτα), ο Αβέρωως, ακολουθώντας τον Αριστοτέλη, υποστήριξε την ιδέα της αιώνιας διάστασης του υλικού κόσμου, που έγινε σύγκρουση με την ορθόδοξη χριστιανική και μουσουλμανική θρησκεία.

Η τύχη των ιδεών: από την καταδίκη στην Αναγέννηση

Στο τέλος της ζωής του, ο Αβέρωως πέφτει σε δυσμένεια στο παλάτι, τα έργα του καίγονται και ο ίδιος αποστέλλεται σε εξορία στο Λινάρες. Ωστόσο, η νοητική του κληρονομιά αποδείχθηκε αδιάφορη.

Στην Ευρώπη: Οι ιδέες του καταδικάστηκαν από την Εκκλησία (τα Παρισινά καταδίκες του 1270 και του 1277), αλλά ήταν αυτές που έγιναν κatalyst για την ανάπτυξη της δυτικής φιλοσοφίας. Μυθισταθείς όπως ο Σιγκέρ Μπραμάντιος στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού ηγούνται του κινήματος των λατινικών αβέρωιστών. Οι συζητήσεις με τον αβέρωισμό αναγκάζουν τον Φώτα Ακουίνικο να γράψει το monumentαλ work του «Σύνολο της θεολογίας», για να προσαρμόσει τον αριστοτελικισμό με τον χριστιανισμό, αλλά με τους δικούς του όρους. Πρόσθετα, ενδιαφέρον για τον Αβέρωως έδειξαν ο Ντόντε Αλιγκιέρι (που τον τοποθέτησε στον Limbo στη «Θεία Κομωδία» δίπλα στους μεγάλους αρχαίους φιλοσόφους) και οι θεωρητικοί της σχολής της Πάδουας της εποχής της Αναγέννησης.

Στο ισλαμικό κόσμο: Παραδοξολογικά, στη βόρεια Αραβία το φιλοσοφικό κληρονομιά του Ιμπν Ρούςτ γρήγορα ξεχάστηκε μετά τον θάνατό του. Ο ρατσιαλισμός του αντίθεσε στην αναρριχούμενη μυστικιστική τάξη του σουφισμού και το συντηρητικό θεολογικό. Η αναγέννηση του αβέρωισμού στον αραβικό κόσμο ξεκίνησε μόνο τον XIX αιώνα εντός του κινήματος αν-Ναχδα (Αραβική Αναγέννηση), όταν τον θεώρησαν ως σύμβολο του ρεαλιστικού, ενημερωμένου ισλάμ.

Η Ημέρα Αβέρωως σήμερα: σημασίες και σύμβολα

Η σύγχρονη εορτή της Ημέρας Αβέρωως δεν είναι απλώς ένα ακαδημαϊκό ριτύο. Είναι μια ευκαιρία για σκέψη για σημαντικά θέματα:

Διάλογος πολιτισμών και θρησκειών: Ο Αβέρωως είναι μια φιγούρα-γέφυρα μεταξύ των ισλαμικών, των ιουδαιο-χριστιανικών (οι έργα του μελέτησαν ο Μάιμονιδης και άλλοι ιουδαιστές φιλόσοφοι) και των χριστιανικών κοινωνιών. Η ζωή του στην Αλ-Ανδαλουσία συμβολίζει την εποχή Convivencia («Συυκοινωνία»), αν και ιδεατική, αλλά πραγματική πολιτιστική ανταλλαγή.

Ελευθερία σκέψης και светский νοημός: Ο Αβέρωως υποστήριξε την αυτονομία της φιλοσοφικής έρευνας από τον δογματισμό της θρησκευτικής πίστης. Σε αυτό, φαίνεται ως προδρόμος του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και σύμβολο της ελευθερίας της επιστημονικής αναζήτησης.

Κληρονομιά της Ανδαλουσίας: Για τη σύγχρονη Ισπανία, ειδικά την Ανδαλουσία, ο Αβέρωως είναι σημαντική πτυχή του εθνικού ιστορικού μύθου, που τονίζει τα πολυθρησκευτικά ρίζες της ευρωπαϊκής ταυτότητας.

Ενδιαφέροντα γεγονότα:

Γιατρός και εγκυκλοπαίδευτος: Ο Αβέρωως ήταν ο συγγραφέας του ιατρικού έργου «Kitāb al-Kulliyāt» («Βιβλίο των γενικών αρχών της ιατρικής», γνωστό στο Δύση ως Colliget), το οποίο έγινε ένας από τους βασικούς διδακτικούς οδηγούς.

«Αντι-Γκάζαλι»: Το έργο του «Tahāfut at-Tahāfut» ήταν απάντηση στην γνωστή κριτική της φιλοσοφίας του μυστικιστή και θεολόγου Αλ-Γκάζαλι («Αυτοπροσβολή των φιλοσόφων»). Αυτός ο διάλογος είναι κρίσιμος σημείο στην ιστορία της ισλαμικής σκέψης.

Στο έργο της τέχνης: Ο Αβέρωως έγινε χαρακτήρας της ταινίας «Η τύχη» (1997) του αιγυπτιακού σεναριογράφου Ιουσέφ Σαχίν — μια μεγάλη αλληγορία για την μάχη της ελευθερίας του νου με τον φανατισμό.

Συμπέρασμα: Η Ημέρα Αβέρωως δεν είναι τόσο ημέρα μνήμης για τον φιλοσόφο που πέθανε, αλλά εορτή του ζωντανού νοητού, της κριτικής σκέψης και του διαλόγου. Σε μια εποχή νέων μορφών αφέλειας, ξενοφοβίας και σύγκρουσης πολιτισμών, η φιγούρα του θυμίζει ότι τα υψηλότερα νοητικά επιτεύγματα του ανθρώπινου γένους γεννήθηκαν στον κόμβο των πολιτισμών, στο γενναίο στόχο για την αλήθεια, που ξεπερνά τις γραμμές των θρησκειών και των εποχών. Σημειώνοντας αυτή την ημέρα, τιμούμε όχι το παρελθόν, αλλά την απεραντοσύνη της ευκαιρίας για κατανόηση, η οποία ήταν, είναι και πρέπει να παραμείνει το κοινό μας εργαλείο.

Permanent link to this publication: