Δικαίωμα στο ψηφιακό εξαφάνισμα: μεταξύ ιδιωτικότητας και ελευθερίας πληροφορίας

Συνοπτική και νομική γέννηση

Το δικαίωμα στο ψηφιακό εξαφάνισμα (δικαίωμα διαγραφής, "right to be forgotten") είναι νομική έννοια που επιτρέπει σε άτομο να ζητά τη διαγραφή παλιών, μη σχετικών ή βλασφημικών προσωπικών δεδομένων από δημόσια πρόσβαση, κυρίως από μηχανές αναζήτησης. Αυτό δεν είναι το απόλυτο σβήσιμο πληροφορίας από τους διακομιστές (το οποίο τεχνικά συχνά είναι αδύνατο), αλλά η αποκατάσταση της από την αναζήτηση που περιέχει το όνομα του αιτούντος.

Κρίσιμη στιγμή ήταν η απόφαση του Δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο κύριο θέμα "Google Spain v. AEPD και Mario Costeja González" το 2014. Ο Ισπανός πολίτης Μάριο Κοστέχα ζήτησε τη διαγραφή συνδέσμων σε αρχεία εφημερίδων από το 1998 για την υποχρεωτική πώληση της ακίνητης περιουσίας του λόγω χρεών — οι πληροφορίες ήταν αληθείς, αλλά παλιές και προκαλούσαν ζημιά στην αξιοπιστία του. Το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι οι μηχανές αναζήτησης είναι " επεξεργαστές δεδομένων" και πρέπει να λάβουν υπόψη τον ισορροπία μεταξύ του δικαιώματος στην ιδιωτικότητα και του δημόσιου ενδιαφέροντος. Αυτή η απόφαση αποτελεί βάση του Άρθρου 17 του Γενικού Κανονισμού Προστασίας Δεδομένων της ΕΕ (GDPR), ο οποίος τέθηκε σε ισχύ το 2018.

Ενδιαφέρουσα πληροφορία: Για τις πρώτες 8 χρόνια λειτουργίας του δικαιώματος (2014-2022), η Google έλαβε περισσότερα από 5,8 εκατομμύρια αιτήματα διαγραφής URL-адresses στην Ευρώπη, από τα οποία περίπου 45% εκτελέστηκαν. Αυτό δείχνει τεράστιο κοινωνικό αίτημα για "ψηφιακή επανεκκίνηση".

Εθική και κοινωνική σύγκρουση: δύο βασικά δικαιώματα

Η βάση του δικαιώματος στο εξαφάνισμα είναι βαθύς νομικός και εθικός συγκρούσεις μεταξύ:

Δικαιώματος στην ιδιωτική ζωή και προσωπική ανάπτυξη (άρθρο 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου).

Ελευθερίας έκφρασης γνώμης και δικαιώματος της κοινωνίας στην πληροφορία (άρθρο 10 της ίδιας σύμβασης).

Οι υποστηρικτές του δικαιώματος στο εξαφάνισμα υποστηρίζουν ότι το Διαδίκτυο, με την αθόρυβη μνήμη του, αποτρέπει τους ανθρώπους από το να ξεκινήσουν τη ζωή τους από το μηδέν ("να συγχωρεί και να ξεχνά"). Η παλιά ή μη σημαντική πληροφορία δημιουργεί "ψηφιακή σκιά", η οποία μπορεί να καταδιώξει αδικαιολόγητα έναν άνθρωπο για δεκαετίες, επηρεάζοντας την απασχόλησή του, τις κοινωνικές σχέσεις και την ψυχική του υγεία.

Οι αντίπαλοι (συνήθως δημοσιογράφοι, ιστορικοί, ακτιβιστές) βλέπουν στο δικαίωμα στο εξαφάνισμα απειλή για την цензούρα, τον ρεβιζιονισμό και τον "ιστορικό λευκό θόρυβο". Είναι ανήσυχοι ότι οι μαζικές αιτήσεις για διαγραφή μπορεί να σβήσουν από το δημόσιο πεδίο σημαντικά γεγονότα για δημόσιες προσωπικότητες, εγκλήματα ή σκάνδαλα διαφθοράς.

Παράδειγμα: Το Δικαστήριο της Ευρώπης το 2019 έκρινε ότι το δικαίωμα στο εξαφάνισμα δεν είναι απόλυτο για τις δημόσιες προσωπικότητες. Απόρριψε την αίτηση για διαγραφή συνδέσμων στον ιδρυτή του Wikileaks, Julian Assange, σημειώνοντας την σημαντική δημόσια ενδιαφέρον για τις δικαστικές του υποθέσεις. Έτσι, η σημασία του δημόσιου ενδιαφέροντος είναι κρίσιμη κριτήριο σε κάθε συγκεκριμένο περίπτωση.

Τεχνικές δυσκολίες και παγκόσμια αντιφάσεις

Η εφαρμογή του δικαιώματος συναντά τεράστιες πρακτικές δυσκολίες:

Ευθύνη δικαιοδοσίας: Πρέπει η διαγραφή να γίνεται μόνο στην περιοχή της χώρας του αιτούντος (π.χ. google.fr) ή παγκοσμίως (google.com)? Αρχικά η ΕΕ απαιτούσε τη διαγραφή σε όλες τις περιοχές, αλλά το 2019 το Δικαστήριο της ΕΕ περιορίστηκε στην περιοχή της ΕΕ, ώστε να μην επιβάλλει τις normές του στον κόσμο. Ωστόσο, τεχνικές δρομολογήσεις (π.χ. VPN) κάνουν αυτό το διαχωρισμό υποθετικό.

Βαρύτητα αξιολόγησης: Οι μηχανές αναζήτησης (πρώτα από όλες η Google) γίνονται πρακτικά ιδιωτικοί δικαστές στη διαμάχη για την ιδιωτικότητα και την ελευθερία πληροφορίας. Εξακολουθούν να δημιουργούν ολόκληρους τμήματα για την χειροκίνητη επαλήθευση χιλιάδων αιτημάτων, λαμβάνοντας υποκειμενικές αποφάσεις με βάση ασαφείς κριτήρια GDPR.

Εφέ "πολυτελούς πεδιού": Η πληροφορία μπορεί να διαγραφεί από την αναζήτηση, αλλά να παραμείνει στον αρχικό ιστότοπο (π.χ. σε αρχείο εφημερίδας). Αυτό δημιουργεί μια αντιφατική κατάσταση όπου τα δεδομένα υπάρχουν, αλλά είναι δύσκολο να βρεθούν.

Παγκόσμιος πλαίσιο: μη ευρωπαϊκοί προσεγγίσεις

Το δικαίωμα στο εξαφάνισμα είναι κυρίως μια ευρωπαϊκή έννοια, βασισμένη στο κοντινέντονο κατανόηση της ιδιωτικότητας ως βασικού δικαιώματος. Σε άλλες νομικές συστήματα ο προσεγγισμός είναι διαφορετικός.

Ηνωμένες Πολιτείες: Η Πρώτη τροπολογία της Συνταγμάτου δίνει προτεραιότητα στην ελευθερία έκφρασης. Οι αμερικανικές δικαστικές αρχές, συνήθως, απορρίπτουν τέτοιες αγωγές, θεωρώντας τις μηχανές αναζήτησης ως μέσα, προστατευμένα από την τροπολογία. Η έννοια του "δικαιώματος στο εξαφάνισμα" στο αμερικανικό δίκαιο είναι σχεδόν ανύπαρκτη, αν και υπάρχουν νόμοι για την προστασία της ιδιωτικότητας των παιδιών ("Privacy Protection Act of Children on the Internet").

Ρωσία: Το 2015 το "δικαίωμα στο εξαφάνισμα" εισήχθη στο νομοθετικό σύστημα (ΦЗ-264), επιτρέποντας την αίτηση για διαγραφή συνδέσμων σε μη αληθείς, παλιές ή διαδεδομένες με παραβίαση της νομοθεσίας πληροφορίες. Οι κριτικοί σημειώνουν ότι ο νόμος μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διαγραφή κριτικών ειδήσεων και την περιορισμό του πρόσβασης σε πληροφορίες με δημόσιο ενδιαφέρον.

Ενδιαφέρουσα πληροφορία: Στην Ιαπωνία το 2016 εμφανίστηκε ένα παρόμοιο δικαίωμα μετά από ένα σημαντικό θέμα, όπου ένας πολίτης ζήτησε τη διαγραφή παλιών συνδέσμων που αναφέρονται σε έναν προηγούμενο συλλαμβανόμενο για το νόμο για τον έλεγχο της οργανωμένης εγκληματικότητας. Το Δικαστήριο έγινε υπέρ του αιτούντος, δημιουργώντας σημαντικό προηγούμενο που προσαρμόστηκε στο τοπικό νομικό πεδίο.

Μελλοντική πρόοδος στην εποχή των νευρωνικών δικτύων και της βαθιάς μάθησης