Βασίλειος Ιβάνοφ για τον κρυφό σήμαφο των Διονυσιακών Μυστηρίων: από τον οργασμό στην μεταμόρφωση

Εισαγωγή: Ο Διόνυσος ως κλειδί για τη θρησκευτική συνείδηση

Για τον Βασίλειο Ιβάνοφ (1866-1949), ποιητή-συμβολιστή, φιλόλογο-κλασικό και βαθύ φιλόσοφο, ο Διονυσιακός κultος δεν ήταν απλώς αρχαίος ελληνικός ριτουαλισμός, αλλά βασικό θρησκευτικο-φιλοσοφικό φαινόμενο που αποκαλύπτει τις πιο κρυφές μυστικές του ανθρώπινου πνεύματος και τη σύνδεσή του με τον κόσμο. Σε έργα του (όπως "Η ελληνική θρησκεία του страдούς θεού", "Διόνυσος και προδιανυσισμός", "Παλαιά φόβος" κ.λπ.), ο Ιβάνοφ πρότεινε μια ολοκληρωτική και πρωτότυπη ερμηνεία του Διονυσισμού ως διαδρομής εκστατικής υπερνίκησης της ατομικότητας και της ενσωμάτωσης με τη ζωική σφίγγα, που έχει άμεση σχέση με τα προβλήματα της σύγχρονης εποχής.

Ο Διονυσισμός ως θρησκεία του "στιγματισμένου θεού"

Ο Ιβάνοφ, βασιζόμενος στις πιο σύγχρονες για την εποχή του φιλολογικές και αρχαιολογικές έρευνες (οι εργασίες του Φ. Νίτσε, Ε. Ρόδη, Γ. Φρέζερ), ανέδειξε το πυρήνα του Διονυσιακού μύθου:

Ο Ζαγοράς-Διόνυσος: Ο Θεός, γεννηθείς δύο φορές (από τον Ζεús και την θνητή Σεμέλη, και στη συνέχεια από το γόνατο του Ζεús), ο Θεός που πεθαίνει (ριζοσπασμένος από τους Τιτάνες) και αναγεννιέται. Αυτό τον κάνει "στιγματισμένο Θεό", Θεό θύματος.

Το τυτανοειδές αρχέτυπο: Στο μύθο, οι Τιτάνες που κατασπαράζουν τον βρέφον Διόνυσο είναι σύμβολα του διασπασμένου, ατομικισμένου, "τυτανοειδούς" κράτους του κόσμου και του ανθρώπου. Με την κατάποση των μερών του Θεού, οι Τιτάνες έφεραν στην ανθρώπινη φύση ("τυτανοειδή") την ελιά του θεϊκού, αλλά και το βάρος της αμαρτίας, την "τυτανοειδή αμαρτία".

Ο σήμαφο των μυστηρίων: Ο σκοπός των οργιαστικών ριτουαλισμών (των μυστηρίων) δεν είναι απλώς η οργαστική βίαιη πτώση, αλλά το συμβολικό επαναλήψεμα της τύχης του Θεού: η εκστατική "ριζοσπαστική" του ατομικού "εγώ" (της τυτανοειδούς φιλοξενίας) για την απελευθέρωση και την αποκατάσταση μέσα του την διονυσιακή θεϊκή σφίγγα, την πτυχή του κατασπαραζόμενου Ζαγορά.

Επομένως, οι Διονυσιακοί μύθοι, κατά τον Ιβάνοφ, ήταν θειαυγειακή δράση που στόχευε στην υπερνίκηση της ανθρώπινης απομόνωσης και την συμμετοχή στην ατέρμονη κύκλο της θανάτου και της αναγέννησης της παγκόσμιας ζωής.

Ενδιαφέρον γεγονός: Ο Ιβάνοφ έκανε μια βαθιά παράλληλη ανάμεσα στον Διονυσιακό μύθο και την χριστιανική θεολογία. Ο Διόνυσος-Ζαγοράς, κατασπαράζοντας και αναγεννιόμενος, είναι ο παγανικός "προτύπος" του στερημένου και αναγεννιόμενου Χριστού. Ωστόσο, όπως έλεγε ο Ιβάνοφ, στο Διονυσισμό ο έμφασης ήταν στην φυσική, φυσική υπερνίκηση του θανάτου (κύκλος της φύσης), ενώ στο χριστιανισμό — στην ιστορική και προσωπική εξιλέωση. Αυτή η διαφορά ονόμαζε "θρησκεία της μητέρας-γης" και "θρησκεία του γιου-πάνω από τη γη".

Ο δομή του μυστηριακού εμπειρισμού: από τον "παλαιό φόβο" στην εκστάσι

Ο Ιβάνοφ ανασκόπησε λεπτομερώς την ψυχολογία του μύστη (του διορισθέντος):

"Ο παλιός φόβος" (deima palaion): Η αρχή — το αίσθημα του θρησκευτικού τρόμου και του τρόμου για το μυστήριο του θανάτου και της αναγέννησης, για την δύναμη των χθονικών (υπογειών) δυνάμεων. Αυτό δεν είναι καθημερινός φόβος, αλλά μεταφυσικός τρόμος που καθαρίζει την ψυχή.

"Ενθουσιασμός" (ενθουσιασμός) και "μανία": Οι ριτουαλικές ενέργειες (απρόσκοπτη χορός, πορεία στα βουνά — ορεβασία), η μουσική (φλάουτα, τύμπανα), η κατανάλωση κρασιού οδηγούσαν σε κατάσταση εκστάσης — απλώς "απομάκρυνση από τον εαυτό". Το ατομικό συνείδηση λύθηκε στο κοινό "εμείς" των βουκάνων (μενάδων) και των βουκαντών.

Σπασμός και διάσπαση (σπαράγματα): Η κορύφωση — το συμβολικό (αλλά στη βαθιά αρχαιότητα, μπορεί να είναι και πραγματικό) κατασπαράσσισμα του θύματος ζώου που εκπροσωπεί τον ίδιο τον Θεό. Ο συμμετέχων, δοκιμάζοντας τη σάρκα του (ομοφαγία), έκανε το σάκρικο ένωση με τη θεϊκή ζωή, γινόμενος "βουκάν" (η εκπροσώπηση του Διονύσου).

Αναγέννηση και χαρά: Μετά τη θανάτωση ακολούθησε το αίσθημα της αναγέννησης, της αιώνιας ζωής, της αδιατάραχτης ζωτικής δύναμης (ζωή). Αυτό εκφράζεται με χαρούμενες κραυγές "Ευόη!" και το αίσθημα της γενικής αγάπης και ενότητας.

Παράδειγμα: Ο Ιβάνοφ είδε στις φημισμένες Μεγάλες Διονυσίες των Αθηνών όχι απλώς θεατρικές διαγωνισμούς, αλλά κοινά πόλεων μυστήρια. Η τραγωδία που γεννήθηκε από τον δifyραμμό προς τον Διόνυσο ήταν για αυτόν η μορφή της σублиματοποιημένης, καθαρισμένης από την κάθαρση της κατανόησης της ίδιας της μυστηριακής δραματικής: της θανάτωσης και των παθημάτων του ήρωα (του τυτανοειδούς αρχέτύπου) και της μετέπειτα καθαρισμού και συμφιλίωσης.

Η σημασία του Διονυσισμού για την σύγχρονη εποχή: κρίση του ατομικισμού

Ο Ιβάνοφ, φιλόσοφος του Χρυσού Αιώνα, που ένιωσε βαθιά τον κρίση του "μοναχικού συνειδήματος" και τον διάλυση της ολοκλήρωσης της πολιτιστικής, βρήκε στον Διονυσισμό την αντιμετώπιση του ακραίου ατομικισμού και της λογικής.

Διονυσισμός vs. Απολλώνιος: Αναπτύσσοντας την ιδέα του Νίτσε, ο Ιβάνοφ είδε στο απολώνιο αρχέτυπο (τάξη, μορφή, ατομική διάκριση) και στο διονυσιακό (σφίγγα, εκστάσι, ενσωμάτωση) δύο αιώνιες δυνάμεις της πολιτιστικής που απαιτούν συνδυασμό. Η σύγχρονη εποχή, κατά την άποψή του, έπαθε από υπερβολική ανάπτυξη του απολόνιου, φτάνοντας στο κρύο ριζοσπασμό. Ο Διονυσισμός θύμιζε για τα χθονικά ρίζες, την ανάγκη για κοινό, συλλογικό εμπειρισμό.

Η ιδέα της "συνειδήσης": Η διονυσιακή κοινότητα (τιάς) ήταν για τον Ιβάνοφ ο παγανικός προτύπος της χριστιανικής συνειδήσης — της ελεύθερης ενότητας των προσώπων στην αγάπη και την κοινή πνευματική στόχο. Η υπερνίκηση του ατομικισμού μέσω της εκστατικής ενσωμάτωσης τον έβλεπε ως αρχαία προϋπόθεση για το υψηλότερο, συνειδητό ενιαίο στο Θεό.

"Ανάλυτικός" και "ρεαλιστικός" συμβολισμός: Στην δική του αισθητική, ο Ιβάνοφ αντιπαρατέθη τον "συναισθηματικό" συμβολισμό, που οδηγεί στον κόσμο των φαντασιώσεων, στον "ρεαλιστικό" συμβολισμό, ο οποίος, όπως η διονυσιακή μυστήρια, πρέπει να προτιθεί στην πραγματικότητα των υψηλότερων οντότητων, στο "μύθο" ως κοινή θρησκευτική δημιουργία.

Συμπέρασμα:

Για τον Βασίλειο Ιβάνοφ, ο κρυφός σήμαφο των Διονυσιακών Μυστηρίων βρίσκεται στο βαθύ θρησκευτικό ένστικτο του ανθρώπινου είδους, που προσπαθεί μέσω της θυσίας, της εκστάσης και του θανάτου να υπερνικήσει τον τραγικό διάσπαση:

Του ατόμου και της φυλής (συγχώνευση στο οργιαστικό χορό).

Του ανθρώπου και της φύσης (ενώσημα με την ζωική και την φυτική ζωή).

Του θανάτου και του αθανάτου (μέσω της συμμετοχής στην θυσία και την αναγέννηση του θεού).

Ο Διονυσισμός ήταν για αυτόν όχι ιστορικό καρκίδιο, αλλά ατελείωτος αρχέτυπος που δείχνει τον δρόμο από το "τυτανοειδές" κράτος του διασπασμένου ανθρώπινου είδους στο "διονυσιακό" κράτος της μεταμορφωμένης, συλλογικής ενότητας. Σε αυτόν τον τομέα, οι μελέτες του για τον αρχαίο κulto ήταν σκληρές σκέψεις για τους δρόμους της έξοδου από τον πνευματικό κρίση της σύγχρονης цивίλίας, που αναζητούσε την χαμένη ολοκλήρωση και την αληθινή θρησκευτική εμπειρία πέρα από το ξηρό ριζοσπασμό. Ο Διόνυσος του Ιβάνοφ είναι ο Θεός που οδηγεί μέσω του "παλιού τρόμου" και της εκστατικής θυσίας του ατομικού "εγώ" στην παγκόσμια χαρά και την αιώνια ζωή.

Permanent link to this publication: